Friday, June 9, 2017

                गोष्ट “ सुखी जीवनाची कला लघुपटाची
              गोष्ट “ The Art of Happy Living ” ची
                              (क्रमश:-२)
        
यापूर्वींच्या लेखांत लिहिल्याप्रमाणें, श्री स्वामींच्या साहित्य / तत्वज्ञान यावर डाॅक्यूमेंटरी काढायचं स्वप्न मी हाॅस्पिटलमध्येपण पहात होतो.
माझ्या पत्नीने मनोभावे केलेल्या प्रार्थनेच्या फलस्वरूप, श्री स्वामींनीं मला समजावले कीं, दुसऱ्या कोणीही, मग बेशक ते सेवा मंडळ असो किंवा कोणी व्यक्ती असो, काय करावे, याबद्दल आग्रह न धरतां स्वत: काय करतां येईल तेवढं करावं.
श्री स्वामींनीं सुचवले कीं माझ्या मनांत त्यांच्यावर डाॅक्यूमेंटरी काढायची आहे तर ती मीच कां काढूं नये ? वर त्यांनीं आश्वासनही दिले कीं या प्रयत्नांत ते सतत माझ्या पाठीशी असतील.
या घटनेनंतर मात्र स्वप्नाची परिणीती संकल्पात झाली. श्री स्वामींच्या कडून मिळालेल्या प्रेरणेंतून, “ सारद ” च्या  कविता दातिर ” यांच्या ऐवजीं दोन दुसरींच नवीन नांवं डोक्यांत आली.
सौ. मृणाल मायदेव-धोंगडे, व शशांक म्हसवडे. खरं तर तेंव्हापर्यंत या नांवाच्या दोन व्यक्तींबरोबर माझी फक्त तोंड-ओळख होती.
आम्ही रहात असलेल्या प्राधिकरण भागातील, “ज्ञानप्रबोधिनी ” नवनगर विद्यालय स्नातक संघाच्या “प्रबोध रत्न ” या २०१५ साली सुरू झालेल्या पुरस्कार उपक्रमांत दोन्ही वर्षीं मी परीक्षक होतो, त्या निमित्तानें.
मृणाल चं दोन्ही वर्षी “ प्रबोध रत्न ” पुरस्कारासाठी नामांकन झालं होतं. २०१६ साली तिची यासाठी निवड देखील झाली.त्यामुळं परीक्षक या नात्यानं मला तिच्या शैक्षणिक व बौद्धिक पातळीची आणि तिच्या व्यवसायाची बऱ्यापैकी कल्पना होती.
तर शशांकने या कार्यक्रमाची व पुरस्कारासाठी निवड झालेल्यांची पार्श्वभूमी सांगणारी चित्रफीत बनवली होती.
खरंतर एवढ्या जुजबी माहिती व ओळखीवर एका संपूर्ण माहितीपटाची जबाबदारी या दोघांवर टाकणे कितपत योग्य असंच कोणालाही वाटेल.
पण अशा बाबतींत मी स्वामींच्याच एका अभंगातील-

   “ खेळविसी तैसा । खेळेन साचार । 
तूंचि सूत्र-धार । बाहुलें मी ।।
      बोलविसी तैसे । बोलेन वचन । 
मज अभिमान । कासयाचा ।। ”

हे सूत्र कायम लक्षांत ठेवतो व त्याप्रमाणें कृती करतो. पावले उचलतो.
मी दवाखान्यांतूनच मृणालचा नंबर मिळवला. ती आणि शशांक मिळून ही जबाबदारी पार पाडूं शकतील असा मला विश्वास वाटतो ही ईश्वरी योजना आहे. असा मी तिला फोन केला.
आता जवळपास २७०० लोकांनी यूट्यूबवर हा श्री स्वामीं
वरील लघुपट पाहून झाला, अनेकांनी तोंडभरून कौतुक केलं.  आतां मागे वळून पहातांनां, तिला काय वाटतं, अस मी तिला विचारलं, ती काय म्हणाली, ते मृणालच्याच शब्दांत पाहूं-

“ १५ सप्टेंबर.... चिकन गुनियामुळे आलेला ताप नुकताच गेला होता आणि मी असह्य सांधेदुखी सोसत, अजूनही झोपूनच होते.... तशात मला रानडे काकांचा फोन आला. रानडेकाका आणि माझी ओळख तशी जुजबीच...म्हणजेच ज्ञान प्रबोधिनी च्या प्रबोधरत्न  पुरस्काराच्या निमित्ताने  १-२ वेळा भेटलो होतो इतकंच ! , ते परीक्षक...तेवढीच काय ती  ओळख. काकांचा फोन  उचलला तर ते म्हणाले माझ्या डोक्यात काही कल्पना आहे. त्यासाठी तू काही करू शकशील का? मी आजारपणामुळे  अजून काम सुरु केले नव्हते आणि आतून मला उभारी देखील वाटत नव्हती. तसे मी काकांना सांगितले तर ते म्हणाले.. मी तुझ्याशी हॉस्पिटलमधून बोलतोय. डेंग्यू  झाल्याने मी ऍडमिट आहे.... हे ऐकल्यावर माझी बोलतीच बंद... ७८  वर्षाच्या तरुणाला ऍडमिट  असताना ही काम सुचतंय तर मी नाही म्हणण्याचा प्रश्नच नाही.  मी त्यांना लगेच सांगितले की मला होईल ते सगळं मी नक्कीच कारेन पण मला या विषयाची काहीच माहिती  नाही. तेव्हा त्याच फोनवर  काकांनी मला सांगितले की गीता जशी ज्ञानेश्वरांनी सोपी केली तशी ज्ञानेश्वरी स्वामीजींनी अधिक सोपी केली पण तरीही आताच्या समाजाला कळेल अशा अधिक सुलभ स्वरूपात डॉक्युमेंट्री च्या रूपात आपल्याला त्यांची शिकवण पोचवायची आहे. त्यासाठी तू आणि शशांकने काम करावं  असं  मला  वाटतं ....मी शशांकशी  बोलले. त्यानेही  तयारी दाखवली पण तो हैद्राबादमध्ये, मी आजारपणामुळे  घर-ग्रस्त ...   भेटून चर्चा करणार तरी कशी  ... पण म्हणतात ना.... इच्छा तेथे मार्ग.... आम्ही कॉन्फरन्स  कॉल  वर बोलायचे ठरवले ...त्यानुसार २३  सप्टेंबर ला रात्री कॉन्फरन्स कॉल  झाला...अनेक नवीन लोकांची फोन -ओळख झाली. मी स्क्रिप्ट  लिहायची व शशांक ने त्यानुसार व्हिज्युअल  करायचे हे ठरले . तरीही माझ्या डोळ्यासमोर काहीच नीटसे चित्र येईना वेदनेमुळे डोके ही बहुधा थोडे मंद झाले होते. म्हणून कामाला नक्की सुरुवात कशी करायची ते कळेना. काका फोनवर काही काही माहिती द्यायचे पण मला स्वरूपानंद, त्यांचे काम....काहीच माहित नव्हते.
काका म्हणले तू इथे येतेस का एकदा? मी महिनाभर घराबाहेर पडले नव्हते इतकी सांधेदुखी तीव्र होती. म्हणून त्यांना म्हणलं की फोनवर नाही का सांगता येणार...ते म्हणले नाही...एकदा तरी ये...कॅब करून ये...स्वतःचे हाल करू नको ...आणि केबिन लगेजची बॅग घेऊन ये..मला वाटले काका गम्मत करत आहेत पण मी खरंच तेवढी मोठी बॅग घेऊन गेले. नवरात्रात म्हणजे साधारण ऑक्टोबर मध्ये त्यांना भेटायला गेले. ती मीटिंग सर्वात महत्वाची होती. काकांनी मला स्वामींचे चरित्र, त्यांचे कार्य याविषयी खूप काही सांगितले आणि १७-१८ पुस्तके बरोबर घेऊन मी परतले. त्या दिवशी दुसरे काही केले नाही. मनन मात्र चालू होते. दुसऱ्या दिवशी एक-एक पुस्तक उघडून वाचायला सुरुवात केली ... ....केवढा हा आवाका....केव्हढे साहित्य...केवढे कार्य....आपल्या बुद्धीला झेपणारे का हे स्क्रिप्ट लिहणे...एक नाही अनेक प्रश्न मनात फेर धरत होते...एकदा वाटले...सरळ काकांना सांगावे की मला काही कळत नाहीये...मला नाही वाटत मी लिहू शकेन....काका मधून मधून फोन करत होते आणि माझ्याकडे असलेली पुस्तकामधील साक्या, अभंग, मला पान नंबर सांगून, तोंडपाठ म्हणून दाखवत होते....त्यांचे inputs देत होते....अगदी खरं सांगते....त्यांचा उत्साह, त्यांची यातील involvement आणि त्यांना माझ्यावर असलेला विश्वास पाहून मला वाटले....मी हे करू शकणार नाही असे मी म्हणूच शकत नाही...मला हे केलेच पाहिजे....खूप मंथन होऊन...एक दिवस अचानक मी....लिहायला सुरु केली.. 
क्षणात येते मनात माझ्या...” काकांनी ही साकी सांगितल्यापासून मनात घोळत होती...तिनेच स्क्रिप्टचा श्रीगणेशा झाला आणि जे काही थोडेफार लिहिले होते ते रेकॉर्ड करून मी काकांना पाठवले. काकांचे लगेचच फीडबॅक आला की तू तर सुरवातीलाच सिक्सर मारला आहेस. हे कौतुक ऐकून खरच खूप हुरूप आला आणि मग बघता बघता स्क्रिप्टला आकार आला...रफ स्क्रिप्ट झाल्यावर, मी, शशांक आणि काका-काकू भेटलो. त्या दिवशी स्क्रिप्टचे गुण, दोष, काय हवे काय नको याची सांगोपांग चर्चा झाली आणि त्यानुसार बदल करून साधारण डिसेंबरच्या मध्यात स्क्रिप्ट तयार झाले. त्यानंतर शशांक पावसला जाऊन शूटिंग करून आला. बऱ्यापैकी जुळवाजुळव झाली होती. शशांकने एक रफ ड्राफ्ट करून पाठवला आणि सगळ्यांनाच जाणवले की आपल्या हातून काहीतरी चांगले काम व्हावे ही ईश्वरी योजना आहे. काका तर पहिल्या फोनपासून मला तसे सांगत होते...माझ्यापेक्षा जास्त त्यांचा माझ्यावर विश्वास होता. त्यामुळेच की काय, डोक्युमेंट्री आकार घेत गेली आणि १५ एप्रिलला आमची जी मीटिंग झाली त्यात तिचा नीटस आकार दिसू लागला. काका-काकूंचे प्रेम, विश्वास, काकूंचे कमालीचे आदरातिथ्य, अनेकांशी केलेली चर्चा...या सगळ्या गोष्टी या प्रवासात लक्षात राहतील अशा होत्या! अक्षय तृतीयेला डाॅक्युमेंट्री रिलीज करायची हे ठरले आणि त्यानुसार काम होत राहिले....बदल केले गेले, सुधारणा केल्या गेल्या...यात अनेकांनी खूप मोलाचे सल्ले दिले...आणि ठरल्याप्रमाणे रिलीज झाली!

लोकांनी जो भरभरून प्रतिसाद दिला....तो केवळ अवर्णनीय! खूप कौतुक होत होते...आपण नक्की याला पात्र आहोत का...हा प्रश्न सतत मनात येतो...कारण 
मी खरं तर, सागरातून केवळ २ थेंब उचलण्याचा प्रयत्न केला आहे...पण ते तरी माझ्या हातून झाले याचा मला खूप खूप आनंद आहे. या कामाने जे समाधान मिळाले त्याचे वर्णन करणे अशक्य आहे ”

मृणाल जसं म्हणते-- कीं
आपल्या हातून काहीतरी चांगले काम व्हावे ही ईश्वरी योजना आहे. काका तर पहिल्या फोनपासून मला तसे सांगत होते...माझ्यापेक्षा जास्त त्यांचा माझ्यावर विश्वास होता.”

या माझ्या अतूट, अढळ विश्वासाचं कारण, केवळ गुरु-कृपा

“ तैसी सद्गुरूकृपा होये । तरी करितां काय आपु नोहे ” म्हणूनच आम्ही या लघुपटाद्वारें- 
“ बोलीं अरूपाचे (स्व)रूप---” दाखवूं शकलो. शिवाय श्री स्वामी म्हणतात तसं-
       भक्ताचे मनोगत पुरवितां श्री सद्गुरू समर्थ ।      
देव भक्त असे द्वैत दावोनि खेळत स्वयें तोचि ।। ”

सद्गुरूमाऊलींच्या शब्दांत मामुली बदल करत मी फक्त एव्हढंच म्हणेन-
  “ सदैव मार्गी चालत असतां मजला देतो हात ।       
उठतां बसतां उभा पाठीशी (त्रैलोक्या) पांवसचा नाथ।। ”

“ॐ रामकृष्ण हरि-ॐ रामकृष्ण हरि-ॐ रामकृष्ण हरि    



919823356958
ranadesuresh@gmail.com                  माधव रानडे.

Friday, May 26, 2017

             गोष्ट “ सुखी जीवनाची कला ” लघुपटाची
             गोष्ट “The Art of Happy Living”ची
            (क्रमश:- १)

“अक्षय्य-तृतीया”, साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक,  कोणत्याही शुभ कार्याच्या दृष्टीने उत्तम मुहूर्त.
काही वर्षांपूर्वी याच तिथीला, परमात्म्याने आम्हाला, कन्यारत्नाची भेट दिली.
या वर्षीं अक्षय्य-तृतीयेच्या मुहूर्तावर, सद्गुरूमाऊलीला, काही परत-भेट व मुलीला वाढदिवसानिमित्त चिरंतन भेट देण्याचा आमचा मानस होता.
खरं तर, गुरूमाऊलीला काही देणारे आम्ही कोण?
व एक गुरूसेवेखेरीज आम्ही देणार तरी काय ?
श्री स्वामींच्याच साहित्य-वाटिकेंतील, काही सुंदर, सुगंधित फुलं वेंचून त्यांच्याच चरणी त्याचा हार वाहण्याचा अल्पस्वल्प प्रयत्न मनांत होता.
“ भिऊ नको मी तुझ्या पाठीशी आहे ”, सदृश, एवढंच नव्हे, अगदी सतत तुझ्या बरोबरच आहे,(“ जेथे जातो तेथे ”) असं नि:संदिग्ध आश्वासन सप्टें २०१६ मधे डेंग्यूने दवाखान्यात असतांनां श्री स्वांमींकडून दृष्टांतरूपानं मिळालं, व त्याच बळावर,काही वर्षांपासून मनांमधे बाळगलेल्या एका गोड स्वप्नाचे, सत्य संकल्पांत रूपांतर झालं.
जुलै २०१४ मधे, “BABAI” या कविता दातिर व अमित सोनवणे यांच्या,“ सारद ” निर्मित, केवळ ४५ सेकंदांच्या यूट्यूबवरील व्हिडीओचे, परीक्षण साप्ताहिक सकाळ मध्यें वाचलं, व्हिडीओ पाहिला, परत परत पाहिला, आणि प्रकर्षांने असं वाटलं, कीं श्री स्वामींच्या साहित्यांतून स्रवणाऱ्या, भक्तिसुधारसाचं विश्वबांधवांसाठी पारणं करायचं असेल, तर यूट्यूब सारखं प्रभावी माध्यम नाही.
वाचकांनी “BABAI” हा लघुत्तम लघुपट, त्याला मिळालेला प्रचंड प्रतिसाद व अगणित बक्षीसं यूट्यूबवर आवर्जून पहावीत.
काही (जेष्ठ) वाचकांच्या दृष्टीनं अप्रस्तुत व अप्रासंगिक वाटलं तरी युवा वाचकांच्या दृष्टीने मला मुद्दाम नमूद करावंसं वाटतं की, जगप्रसिद्ध होऊन, आज सर्व दृष्टीनं वैभवाच्या अत्युच्च शिखरावर असलेला जस्टीन बीबर हा तरुण पिढीला वेड लावणाऱा गायक सामान्य परिस्थितीतला. तो देखील सुरवातीला यूट्यूब वरच गाणी घालत, आज आहे तिथं, पंचविशीच्या आंत पोहोचलाय.
इथे, हा आदर्श डोळ्यांसमोर ठेवा असे सांगणें, हा माझा उद्देश नसून, बदलत्या प्रसार-माध्यमांची ताकद अधोरेखित करणं हा आहे.
तात्पर्य काय,की आज आपल्याला समाजासमोर एखादि गोष्ट वैश्विक स्तरावर, प्रभावीपणे व तीही अल्पावधीत मांडायची असेल तर कालानुसार झपाट्याने बदलणाऱ्या प्रसार माध्यमांना आत्मसात करीत त्यांच्या मदतीने चार पावलं पुढे जाणें ही काळाची गरज आहे.  
या दृष्टीकोनातूनच, श्री स्वामींच्या प्रेरणेने, २००७ पासून “स्वामी म्हणे” ह्या ब्लाॅग वर,गुरुसेवा / समाज प्रबोधनाच्या हेतूने,श्रीस्वामींच्या, चरित्र, साहित्य,व तत्वज्ञान यावर माझे विचार स्वतंत्रपणे मांडायला मी सुरवात केली.
मला आनंद वाटतो, की गुरूकृपेनें, आज पर्यंत ५० वर लेख ह्या ब्लाॅग वर लिहून ठेवतां आले.   
“BABAI” शीर्षकाचा यूट्यूबवरील व्हिडिओ पाहिला या नव्या सशक्त प्रसार-माध्यमाबद्दलचं, माझं आकर्षण वाढलं, व स्वप्नरंजन सुरूं झालं.  
लगेचच कविता दातिर यांचा मेल आयडी काढला, त्यांच्या बरोबर मेलद्वारा संपर्क साधून, संवाद सुरू झाला.
यापूर्वीं,सुमारे एक वर्ष आधी, क्र-१९९,७४,१८६,१०९,९१ या संजीवनी-गाथेतील अभंगांवर, दोन वर्षांच्या विश्रांती नंतर, ३१ मे २०१२ ते ३० जुलै २०१३ या कालावधी मध्ये---           
            “Swami Swaroopanand (Pawas)-
                     A Cosmic Citizen” ( 1 to 5 )

या शीर्षकाखाली पाच लेख,मी “स्वामी म्हणे” ब्लॉगवर स्वामींच्या प्रेरणेने लिहीले होते.  
त्यामुळे, या लिखाणावर आधारित व्हिडिओ बनेल का असा मेल मी कविता दातिर यांना पाठवला ?
त्यांनी व्हिडिओ बनविण्याच्या दृष्टीने खर्चाचा अंदाज, वेळ, शूटिंग इत्यादि प्राथमिक गोष्टी कळविल्या. ती मेल,मी सेवा मंडळाकडे पाठविली.पण कांहीच प्रतिसाद मिळाला नाही.
२०१४ ची ए.जी.एम. तारीख कळल्यावर कविता दातिर यांना त्यावेळी भेटायला बोलावूं का असा मेल पाठवला, त्यालाही उत्तर मिळालं नाही.  
२०१५ च्या ए.जी.एम.मध्ये मी असा प्रस्ताव ठेवला की रेडिओ,टी.वी.द्वारा संस्थेच्या खर्चाने व संस्थेतर्फे श्री स्वामींचे नित्य स्मरणीय चैतन्यमय विचारधन, आणि अनुकरणीय चरित्र ह्याचा सर्वदूर, प्रसार-प्रचार झाल्यास त्याचा समाज प्रबोधन / सुधारणेस मोठा लाभ होईल. एव्हढंच नव्हे तर ज्या उद्देशानें / कारणासाठीं श्री स्वामीनीं सेवा मंडळाची स्थापना केली तो सफल होईल. 
माझं मत असं आहे,कीं काही महत्त्वाच्या विषयांवरील चर्चा
त्यावरील निर्णय व अंमलबजावणी ह्या गोष्टी संस्थागत पातळीवर व्हाव्या.
पण तसे काही प्रयत्न २०१५, २०१६ मधे तरी झालेले दिसले नाहीत.
या सर्व पार्श्वभूमीवर, १० सप्टें.२०१६ ला डेंग्यूने आजारी असतांना जेंव्हा मला औंधला मेडिपाॅईंट हाॅस्पिटलमधे ठेवलं. ताप उतरत नसल्याने,  स्टिराॅइड्स् दिले गेले. मी २०१६ च्या ए.जी.एम. ला हजर राहूं शकणार नाही असं वाटल्यावर, हा मुद्दा आतां परत वर्षभर तरी पाठी पडणार इ. विचारांनी माझ्या मनाची घुसमट झाली, जीवाचा कोंडमारा झाला, डोकं सुन्न झालं, भावनांचा उद्रेक झाला.
त्या भरांत, वर उल्लेख केलेल्या कारणांसाठीं,  मी सेवा मंडळाच्या कार्यकारिणी विरूद्ध अविश्वासाचा ठराव मांडणार असं बोलूं लागलो.
माझ्या पत्नीने श्री स्वामींची मनापासून प्रार्थना केली, व मला शांत करण्याची विनवणी केली.
तिच्या प्रार्थनेचा, जादुसारखा परिणाम झाला. श्री स्वामींनी मला अगदी सोप्या भाषेंत समजावले, मला माझं डाॅक्यूमेंटरीचं स्वप्न पूर्ण करण्यासाठी सर्वतोपरी मदतीचं आश्वासन दिलं.
दुसऱ्याच दिवसापासून माझं वागणं, बोलणं बदलल. मी माझ्या चुकीच्या उद्गारांबद्दल सेवामंडळाच्या अध्यक्षांकडे दिलगीरीही व्यक्त केली. हेही सांगितलं की मी सर्वसाधारण सभेला येणार नाही.
ह्या घटनेनंतरचा माझा प्रत्येक श्वास हा स्वप्नांतून, संकल्प
पूर्तीच्या दिशेने पुढे पडणारे पाऊल होते.          
“ म्हणोनि माझे नीच नवे ।श्वासोच्छ्वासही प्रबंध होआवे
गुरूकृपा काय नोहे । ज्ञानदेवो म्हणे ।। ज्ञा.१८/१७३४ ।

ह्या ओवीचा अनुभव मला, उजाडणाऱ्या दिवसागणिक येत होता.
वांचूनि पढे ना वाची । ना सेवाही जाणे स्वामीची ।ऐेसिया मज ग्रंथाची । योग्यता कें असे ।।ज्ञा.१८/१७६४

२८ अेप्रिलला, अक्षय्य तृतीयेच्या मुहूर्तावर, आधी ठरविल्याप्रमाणे,
            “ The Art of Happy Living”
                 “ सुखी जीवनाची कला ”
हा श्री स्वामींच्या, जीवन, साहित्य व तत्वज्ञानावरील आमचा लघुपट यूट्यूबवर टाकलाय. तुम्ही तो खाली दिलेल्या संकेत स्थळावर पाहूं शकता असा मेल मला आला व डोळ्यांत आनंदाश्रु आले.
https://www.youtube.com/watch v=rXoNczKaaio&feature=youtu.be
एखाद्या परीकथेसारखा अद्भुतरम्य वाटेल असा, हा लघुपट बनविण्याचा प्रवास, मी पुढच्या १-२ लेखांत आठवेल तसा उलगडणार आहे.
मानवमात्राचं माध्यम शब्दांचं, तर परमात्म्याचं; परमात्मरूप झालेल्या, चैतन्यरूप श्री स्वामींचं; आपल्याशी संवाद साधायचं माध्यम, घटनांचं, संकेतांचं. आपल्याला त्यांचा अर्थ समजावा अस वाटेल, त्यांनीं त्या लहरींशी सहस्पंदित मात्र व्हायला हव.
यूट्यूबवर व्हिडिओ अपलोड केल्याचा मेल वाचतांच वाटलं गुरूमाउली आपला प्रत्येक हट्ट, छंद सिद्धीला नेत आहेत.
         
  “ मियां नक्षत्रीं डाव पाडावा । चंद्रु चेंडुवालागीं देयावा ।
हा छंदु सिद्धी नेला आघवा । माउलिये तुवां ।ज्ञा.11/581

इथें, मला हे नमूद करायचं आहे, कीं या सर्व उद्योगांत मी खरोखरीच नाममात्र आहे. भगवंताने अर्जुनाला सांगितलं तसा, केवळ निमित्तमात्र-
'मयैवैते निहता: पूर्वमेव निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन्'
 या लघुपटाचे निर्माता, दिग्दर्शक, मार्गदर्शक, सर्व सर्व श्री स्वामी आहेत.          
सायिखडेयाचे बाहुलें । चालवित्या सूत्राचेनि चाले ।
 तैसा मातें दावीत बोले । स्वामी तो माझा ।।१८/१७६८

पण या सगळ्याचं श्रेय आमच्या पदरांत टाकून श्रीस्वामीनीं आम्हाला कृतकृत्य केलं, धन्य केलं. 
“ काव्य- सेवका जगदंबेचें असे तुला वर- दान ।      
एैकुनि कविता जगत्-रसिकता मुदें डोलविल मान अधा८

श्री स्वामींनां माता जगदंबेनें दिलेलें हे वर- दान पूर्ण करण्यासाठी प्रयत्न करणं ही जबाबदारी जशी सेवा मंडळाची आहे, तद्वतच आपापल्या परीनें आपणा सर्व स्वामीभक्तांची देखील आहे, हेच स्वामीनां यातून शिकवायचे आहे ही गोष्ट मात्र मला इथे नक्की सांगावीशी वाटते. 
जेष्ठ शुद्ध प्रतिपदेला, श्री स्वामी मंदिरांत आमची समृद्ध पूजा असते. या दिवशीं शरीरानें कुठेही असलो, तरी मनानं आम्ही उभयतां पांवसलाच असतो.
यावर्षीं या शुभदिनीं ही शब्दसुमनें श्री स्वामी चरणीं अर्पण.

919823356958
ranadesuresh@gmail.com                  माधव रानडे.

                                                              


          
 



Monday, January 9, 2017

      इ.सन २०१७ साठीं शुभेच्छा व २०१६ चा आढावा               

सर्वप्रथम, “ स्वामी म्हणे ” या २००७ साली सुरूं केलेल्या, ब्लाॅगच्या सर्व वाचकांनां, दशकपूर्तिच्या निमित्तानें, थोडसं उशिरा का होईना,२०१७ चें वर्ष सुख-समृद्धी समाधानाचे जावो अशी प्रार्थना मी श्री स्वामींचे चरणीं करतो.
माझं सर्व लेखन, श्री स्वामींचे नित्य स्मरणीय चैतन्यमय विचारधन, आणि अनुकरणीय चरित्र ह्याचा सर्वदूर, प्रसार-प्रचार झाल्यास त्याचा समाज प्रबोधन / सुधारणेस मोठा लाभ होईल ह्या हेतूनं केलेले आहे. व हे सर्व मी स्वामींच्याच प्रेरणेनं, आजवर करत आलो आहे.

या दृष्टीनें २०१६ चं वर्ष फारच छान गेले. वर्षाच्या सुरवातीला, २७ जानेवारीला,१५डिसें. १९८१ मधे प्रकाशित “जेथे जातो तेथे” या माझ्या पुस्तिकेची द्वितीयावृत्ती “स्नेहल प्रकाशन” पुणें यांनीं प्रकाशित केली. 
एप्रिल मधे, “ योगदा ज्ञानेश्वरी ” चे लेखक स्वामी योगेश्वरानंद यांचा, श्री स्वामींचे प्रति असलेला आदरभाव व त्यासंबंधींचा, त्यांच्या ग्रंथात असलेला स्पष्ट उल्लेख माझ्या वाचनांत आला. त्यांची शैक्षणिक योग्यता आणि अध्यात्मिक अधिकार विचारांत घेऊन मी त्यांना,        “ज्ञानेश्वरी नित्यपाठ ” चं ईंग्रजीत Versification / translation/ transliteration करण्याची विनंती केली. त्यांनीही अल्पावधीतच ते केलं. हे लेखन Academia.edu च्या https://www.academia.edu/2481731/Nityapatha_Dnyaneshwari या link वर उपलब्ध आहे. अनेक वाचकांनी या संकेतस्थळाला भेट दिली असं ते म्हणाले.
 “ योगदा ज्ञानेश्वरी ” च्या दोन्ही खंडांची एक प्रत समाधी मंदीराला भेट देण्याचें त्यांच्या मनांत आहे. सेवा मंडळाने याचा विचार अवश्य करावा.
याच वर्षी “श्रीक्षेत्र पांवस” च्या दोन्ही अंकात लेखही प्रसिद्ध झाले.
वर्ष अखेरीस, श्री स्वामींचे जन्मोत्सवाच्या शुभमुहूर्तावर, मार्गशीर्ष वद्य द्वादशी रोजी,२५ डिसें २०१६ ला, “अक्षर स्वरूप ” या पुस्तिकेच्या द्वितीयावृत्तीच्या, प्रकाशनाचे सौभाग्यही, सौभाग्यवतीला मिळाले.
२०१६ मधे ब्लाॅगवर ४-५ लेखही लिहून झाले.

श्री स्वामींच्या साहित्यांतून प्रतीत होणाऱ्या त्यांच्या निज-जीवन-तत्वज्ञानावर लघुपट काढण्याचा विचार फार दिवस मनांत होता व योगायोग असा की २०१६ मध्येच कामाला सुरवात होऊन, १५ मिनिटांचा लघुपट आतां लवकरच “ यू-ट्यूबवर ” (जे सोशल मिडियाचे फार सशक्त माध्यम आहे) व सी.डी.च्या रूपात उपलब्ध होईल.
आम्हा उभयतांनाही, अर्थातच, या गोष्टीची सतत जाण व भान आहे कीं हे सर्व केवळ  सद्गुरूंच्या कृपाप्रसादामुळेंच शक्य झाले आहे. 
याच भावनेतून, आम्ही उभयता हे मानतो, की प्राधिकरण निगडी येथील, १९८१ साली बनलेली, “ स्वरूप सावली ” ही वास्तू हे श्री स्वामींचे मंदिर आहे व आम्ही येथील पुजारी आहोत. 

या माझ्या विधानाबद्दल गैरसमज होऊ नये, म्हणून माझे एकेकाळचे निकटचे स्नेही, ज्ञानेश्वरभक्त कै. श्रीकृष्ण भोमे ( १ फेब्रु. २०१४ ला ते परलोकवासी झाले.) यांचे विचार खाली देत आहे.

                         “ स्वरूप-सावली ".
" स्वरूप सावली " । सुखद सुशांत ।  लोकांती एकांत । येथे वाटे ॥१ ॥ सर्व कोलाहल । सर्व गजबज । होति येथे सहज शान्तिमय॥ २ ॥ न लावता येथे । लागते समाधी । साऱ्या आधी व्याधी । नष्ट होती ॥ ३ ॥ आहे या वास्तूत । स्वामींचा रहिवास । हा क्षेत्रसंन्यास । असे त्यांचा ॥ ४ ॥ वास्तुतील वस्तु ।  वस्तु स्वामीमय । अचेत चिन्मय । पहा झाल्या ॥५॥  हा नव्हे प्रासाद । आहे हा प्रसाद । जणु आर्त साद । माउलीची ॥६॥ दगड विटांचे । नाहीच हे घर । हे आहे जिव्हार । हृदींचे माझ्या ॥ ७॥ हृदयाच्या आंत । थेट गाभाऱ्यात । आहे विराजित । चरणद्वय॥ ८॥ स्वरूपासहित । सांवली हि आहे । ब्रह्म माया राहे । एकेठायीं ॥ ९॥ सगुण निर्गुण ।  दोन्ही रूपें स्वामी । पाहतो नित्य मी ।  वास्तुत या ॥ १० ॥ हेचि निजधाम । हेचि परमधाम । । येणे जाणे श्रम । नाही आतां ॥ ११ ॥ आतां माझा न मी ।राहिलो मी स्वामी । माझ्या निजधामी । स्वामी माझा ॥ ”

                                                    
२०१६ चा आढावा घेण्याची काही कारणं आहेत. महत्वाचं हे कीं १० सप्टें. ला डेंग्यूच्या आजारानं दवाखान्यांत होतो, त्यावेळी ताप वाढला व हातून श्री स्वामींच्या साहित्याचा व्हावा तसा प्रचार-प्रसार होत नाही ह्याची खंत वाटून भ्रांतचित्त झालो. श्री स्वामींनीं प्रेरणा दिली, कृपा केली व काही सेवा हातून घडली त्याचा लेखाजोखा म्हणून हा आढावा घेतला. त्यामुळे खूप दिलासा मिळाला. 

यापुढे मात्र नजर कमजोर झाल्यामुळे व प्रकृतीच्या काहीना काही अस्वस्थतेमुळे, हातून विशेष काही होईल असं वाटत नाही. ब्लाॅगवर एखादा लेख होईल तसा व होईल तेंव्हा लिहायचा प्रयत्न करीत राहीन.

ranadesuresh@gmail.com
Mobile   +919823356958.                                                                                                                                                                                           माधव रानडे 
                       
                                                                          




Thursday, September 22, 2016

                      श्री स्वामींच्या “ अमृतधारा ”
                             भावार्थ विवरण (५)
श्री स्वामी सांगतात- “ गुरूकृपेवीण नाहीं आत्मज्ञान । वाउगा तो शीण साधनांचा । १।
सहज - साधन गुरू कृपा जाण । जीवाचे कल्याण तेणें होय ।। सं.गा. ६५/१-२ ।।
याचा साक्षात अनुभव, अपरोक्ष अनुभव मी नुक्ताच माझ्या आजारपणात घेतला. “ जेथे जातो तेथे “” या माझ्या १९८१ सालपासूनच्या अनुभवांचा चरमबिंदु  अचानकच, अपरंपार गुरूकृपेने, प्रकट झाला. जवळपास शून्य साधना असतांना, केवळ गुरूकृपेच्या नायगारा सदृश धबधब्यानं, क्षणार्धात, आत्मज्ञान झालं. सारे काही, स्वच्छ,स्पष्ट दिसूं लगलं. माझ्या सभोवतालचे कोणतीही कोणतीही घटना मला वाचतां येऊं लागली. नेमक्या याच वेळीं मला फार ताप २-३ पर्यंत येऊं लागला. १० सप्टेंबर ला मला पत्नीने, हेमंत बापट, संकेत उपासनी या मित्रांच्या सहाय्यानें, मुला-सुनेच्या सतत येत असलेल्या फोनांमुळे रात्रीं १० वा. ॲडमिट केलं.सर्वच फार काळजीत होते मी शांत होतो, दोन कारणांनीं. अत्यंत महत्वाचं म्हणजे १००% टक्के खात्री की माझी सद्गुरूमाऊली माझी काळजी धेत या सर्वांना निमित्त करीत मला तळहातावरच्या फोडासारखं जपते आहे. दुसरें कारण, ही घटना व या पाठवा ईश्वरी संकल्प मी पुस्तकासारखा वाचूं शकत होतो.
पण यामुळेच फार गंभीर पेच निर्माण झाले, व त्याची नको ती परिणीती होत गेली ज्यामुळे परिस्थिती हाताबाहेर गेली.
उदाहरणार्थ,  रक्त तपासणी आधारित Dengue चं Diagnosis झाल्यनंतरही. Plateslates count, ४२००० पर्यंत खाली गेल्यावरही व हाॅस्पिटलमधील सर्वजण ओरडून सांगत असतांनाही, मी विश्रांती तर घेत नह्वतोच, तर ८-१० तास फोनवर बोलत होतो. पाचपट जोरानं गुरूसेवा ( माझ्या ठाम समजूतीप्रमाणे ) करीत होतो. माझ्या बायकोला जी माझी अहोरात्र सेवा करत होती अत्यंत वाईट पद्धतीनं अपमानीत करत होतो. भेटायला येणाऱ्या जवळपास साऱ्यांचाच अपमान करत होतो. भेटायला बोलावून देखील श्री बाबुराव देसाई याच्याशी उद्दामपणानं वागून नको नको ते सांगितले.
कितीतरी, लेख होतील अशी विचित्र वागणूक. उदा.४२००० काउंट असतांना Med Specialist नां सांगितलं १५ सप्टें. ला १२५००० चा आकडा पार होईल व १६ ला घरी. सर्वांच्या दृष्टीनं आकांडतांडव करत होतो, पण मला जसं दिसत होतं मी सांगत होतो.बायकोला, वेड लागायची वेळ आली.
अचानक घडलेल्या बदलाला मीच तयार नह्वतो, तर आजूबाचूचे कसे असणार ?
आतां घरी आलो. बरा झालो. पत्नीनें, श्री स्वामींच्या गादीवर  वै. भाऊमामांच्या मार्फत घेतलेल्या अनुग्रहाला १५ सप्टें ला २० वर्षें पूर्ण झाली, तिच्या नियमित साधनेची पुण्याई, माझ्या अनेकपट आहे ही वस्तुस्थिति आहे. याची तिलाही जणीव नाही. पण तिने वारंवार भाकलेल्या करुणेने, श्री स्वामींनीं मला शांत केलं आहे.
श्री स्वामींच्या साहित्यांत मला “ सोsहं हंसोपनिषद “ दिसतंय, मला ते “ SWAMI SWAROOPANAND ( Pawas ) A COSMIC CITIZEN “ त्यांच्या ५ अभंगांतून दिसतात व त्यावर    Documentary काढायचीच हा माझा ( दु ) राग्रह. असे एक ना अनेक विषयांमुळें, मीच पेच उत्पन्न केले आहेत, पण आतां वादळ शांत झालं आहे. 
मी हळूहळू सर्व उलगडा करूं शकेन असा विश्वास मला आहे. कारण श्री स्वामींच हे सर्व माझ्याकडून करून घेणार आहेत, हे मला दिसतंय.
अातां मला थकवा आलाय, म्हणून हे अर्धवटच Upload करतोय. २६-२७ सप्टें नंतर हलके हलके ठीक करणार आहे. 
हे सर्व आज पूर्ण करायची आज्ञा होती, मी, गुरूमाऊलींची क्षमा प्रार्थना करून, विश्रांती घेतोय.

 “ चिरंजीव परि सांप्रत झाला वेदान्ताचा अंत । मात्र तयाचीं भुतें नाचती इथें भरतखंडांत ” ।। ५९ ।।
स्वानुभवाविण वेदान्ताची पोपटपंची वायां । स्वप्नीं अमृता पिउनि कुणाची अमर जाहली काया ।। ६१ ।
“ वेदान्ताच्या थोतांडाची पाठीवरती झूल । घालुनी तदा होतों सजलों तुंदिल नंदीबैल ।। १४१ ।। ” “अमृतधारेतील”वर दिलेल्या साक्यांचे शब्द सकृतदर्शनीं  (वरवर) पाहता परखड / तिखट वाटले तरी त्याच्या मागचा हेतू व भावना ही “ बुडते हे जन देखवेना डोळां । म्हणूनी कळवळा येतसे । ” अशी उदात्त आहे. 
त्यामागें अनेक वर्षांचा अभ्यास व सखोल चिंतन आहे, हे श्री स्वामींच्या पत्रांतील पुढील उताऱ्यावरून लक्षांत येईल.
श्री स्वामींनीं काका लिमये या त्यांच्या गुरूबंधूना दि.१२-३-१९३४ रोजीं लिहिलेल्या पत्रांत ते लिहितात--  “ काका, आपलें संप्रदाय-विशिष्ट तत्वज्ञान आज १२ वर्षें मी स्वानुभवाच्या कसावर नानाविध प्रसंगीं भिन्नभिन्न अंगानीं घासून पाहात आहे आणि प्रतिप्रसंगीं त्याची उज्वलता अधिकाधिकच प्रत्ययास येत आहे. पण त्याचबरोबर हेंही लिहिणें अवश्य आहे कीं, पूर्वींच्या माझ्या संप्रदायाविषयींच्या भ्रामक कल्पनांत अनुभवानें किती तरी पालट घडून आला आहे.”
वर दिलेल्या उताऱ्यातींल एक एक शब्द ध्यानांत घेतला की पुढे दिलेल्या साक्यांचे मूळ कशांत आहे हें सहजच लक्षांत येते-
“ पुरे पुस्तकी विद्या ती कीं अवघी पोपटपंची । रणार्थ सेना पत्र चित्रिता असे काय कामाची ।। ६० ।।
स्वानुभवाविण वेदान्ताची पोपटपंची वायां । स्वप्नीं अमृता पिउनि कुणाची अमर जाहली काया ।।६१।।
परोपदेशे पांडित्याचा प्रकर्ष बहु दाखविती । स्वयें आचरूं जाता वसते धारण पांचावरती ।। ६२ ।।
गतानुगतिकत्वाची ऐसी पाहुनियां जन-रीति । विटलें मन जाउनि बैसलें ह्रदयाच्या एकान्तीं ।। ६३ ।।


“ समाजाला धर्मप्रवण करण्याच्या उद्देशानें स्थापन झालेल्या धर्मपीठांनीं किंवा सांप्रदायींनीं साधनांत गुप्तपणा ठेवणें अत्यंत अनिष्ट आणि घातांक आहे. त्यायोगें सामान्य जनतेची दिशाभूल करणें सहज शक्य होतें. साधनें स्पष्ट आणि उघड असतील तर त्यांचा कस लावणें सामान्य जनतेला जड वाटत नाहीं; किंबहुना त्यांची विचारशक्ति जागृत करून त्यांना सत्याचा अगर ज्ञानाचा मार्ग दाखविण्याचा हा एकच उपाय आहे.”
“वस्तुस्थिति अशी आहे कीं, स्वत:चा उद्धार किंवा स्वत:ची उन्नति स्वत:च करावयाची असते.”
“ सोsहं वृत्ति अंगीं बाणवून घेण्यासाठीं पराकाष्ठेचा प्रयास करण्यामध्यें एकच हेतु असतो आणि असावा आणि तो म्हणजे आपल्या अंत:करणांत क्षुद्र भावनांचा प्रादूर्भाव होऊं न देणें. जसजशी ही वृत्ति मानवी अंत:करणांत मुरत जाईल तसतसें त्याचें प्रत्यंतर ‘वाचे दिठि करासि’ येऊन त्याच्या आचरणांतील प्रगति स्पष्ट दिसूं लागेल.”
“ आणि प्रयत्न हा स्वाधीन असल्यामुळे ‘ प्रयत्नांतीं परमेश्वर ’ पदाची प्राप्ति करून घेणें हेंच मानवी जीवनाचें इतिकर्तव्य आहे एवढें लिहून पत्र पुरें करतो. ”


                                                                                                   माधव रानडे 

Monday, August 15, 2016

                             
                                   

                        श्री स्वामींच्या “ अमृतधारा ”
                              भावार्थ विवरण (४)

आज १५ आॅगस्ट, तारखेनं श्री स्वामींची पुण्यतिथी. या दिवशीं त्यांचे पुण्यस्मरण करून त्यांनीं पुढील पिढ्यांसाठी ठेवलेल्या अमूल्य विचारधनाचं चिंतन करणं विशेष आनंद देतं.
महासमाधीसाठीं श्री स्वामींनीं १५ आॅगस्ट ही देशाच्या स्वातंत्र्यप्राप्तीची तारीख निवडली यामधें सगुणरूपाच्या 
"देहीच विदेही" वा “मुक्ता”वस्थेत विहरत असलेले श्रीस्वामी सगुणातील देहबंधनसुद्धा त्यागून, देहोपचाराच्या परावलम्बनाच्या पारतंत्र्यातुन स्वतंत्र म्हणजे सर्वतोपरी मुक्त झाले, हा संदेश दिला का ? तेच जाणोत. पण महासमाधीपूर्वी, श्री स्वामींनीं त्यांच्या चैतन्य स्वरूपाबद्दल उघड प्रतिज्ञोत्तर केले होते ते सर्वश्रृत आहे.
या लेखाच्या सुरवातीला एक गोष्ट आवर्जून नमूद करावीशी वाटते. ती अशी की, पारमार्थिक चिंतन / अध्यात्मिक शंका यासाठीं, श्री स्वामींच्या चैतन्य लहरींशी सहस्पंदित ( Resonate ) झाल्यास, आपल्याला काय करावे/वाचावे याचे संकेत मिळतात. किंबहुना असे संकेत प्राय: माझ्या लेखनाचा प्रेरणास्रोत असतात. याचबरोबर हेही स्पष्ट करतो, की ही, माझी काय किंवा इतर कोणाही व्यक्तीची मक्तेदारी असू किंवा होऊं शकत नाही. जो कोणी श्रद्धेनं अशा लहरींशी सहस्पंदित ( Resonate ) होईल त्यालाही असा अनुभव येऊं शकेल, असं माझं मत आहे.
पण ग्रहण माध्यमाच्या /केंद्राच्या कुवतीवर/क्षमतेवर संकेतांची विश्वसनीयता/अवलंबनियता असते हे ही लक्षांत ठेवणं तेवढंच आवश्यक आहे.
वैयक्तिक रीत्या मला बऱ्याच वेळां असे अनुभव आले असले तरी वाचकांनां हा फक्त/केवळ भ्रम आहे असं वाटूं नये यासाठी एक उदाहरण देतो.
 “ स्वरूप ज्ञानेश्वरी ”  या श्री स्वामींच्या हस्ताक्षरांतील ज्ञानेश्वरीतील गी.श्लोक १८/७६ च्या पहिल्या ओळीतील शेवटचा शब्द ‘संवादमिदमद्भुतम’ असा आहे. आत्तां मिळणाऱ्या कोणत्याही गीता प्रतींत हाच शब्द ‘संवादमिममद्भुतम’ असाच आढळतो.
श्री स्वामींच्या / सद्गुरूमाऊलीच्या हातून मूळ प्रतीची नक्कल करतांना चूक कालत्रयी घडणार नाही, अशी खात्री / अढळ श्रद्धा असल्यामुळे मी अनेक संस्कृत पंडितांना/तज्ञांना ‘ इदम् ‘ व ‘ इमम् ‘ पैकीं कोणतं रूप ग्राह्य व बरोबर याबद्दल विचारले असतां सर्वानुमतें ‘ इमम् ’ हेंच रूप बरोबर असल्याचा कौल मिळाला. शेवटी मी श्री स्वामींनाच शरण जाऊन खुलासा करायला विनविल्यावर अखेरचं पान पहाण्याचा संकेत मिळाला. श्री स्वामींच्या शिस्तबद्ध स्वभावाला अनुसरून, त्यांनी ही नक्कल ज्ञानेश्वरीच्या कोणत्या प्रतीवरून केली याचा स्पष्ट उल्लेख अखेरचं पानावर मिळाला. मग त्यांत उल्लेखिलेल्या , “निर्णयसागर”पाचव्या आवृत्तीचा शोध मी सुरू केला. याही बाबतीत थोड्याच अवधींत गुरूमाऊलींची कृपा झाली, व श्री रामभाऊ लिमये, माझे मेहुणे, यांनीं इ.स.१९१५ ती प्रत काढून दिली. त्यांत तो शब्द ‘संवादमिदमद्भुतम’ असाच आहे. तत्काल खातरजमेसाठीं (Ready Reference) वरील तिन्ही संदर्भांचे फोटो इथे दिले आहेत.
असाच अनुभव श्री स्वामींच्या खोलींतील “ अहमात्मा हें कधींचि विसरों नये ” पाटीबद्दल मला आला.त्याचा खुलासा मी “ शोध ‘मी’ चा.....बोध ‘स्वरूपा’ चा” या श्री स्वामींच्या जन्मशताब्दि सांगता विशेषांकांतील माझ्या लेखांत केला आहे. बुद्धिजीवी या गोष्टींना निव्वळ योगायोग म्हणोत बापडे, मी ही गुरूकृपा व दिव्य संकेत मानतो.
परमोच्च पारमार्थिक भूमिकेवर असतांना,  श्रीस्वामींना आलेल्या अनुभवांची उत्स्फूर्त अभिव्यक्ति म्हणजे  श्रीस्वामींच्या " अमृतधारा ” .
सर्वच संतांच्या बाबतीत हे शक्य होईल असं नाही. कारण आलेल्या अनुभवांचा तितकाच सक्षम आविष्कार, खास करून, अतींद्रिय अनुभूतींची अभिव्यक्ति तेवढ्याच समर्थपणे करणं हे श्री स्वामी अथवा त्यांच्या सारखेच कवीह्रदय, संतकवीच करू जाणोत.
दृश्य वस्तूंचे ज्ञान हे लौकिक असल्याने, बघणारा/पाहणारा/दृष्टा दृश्याहून निराळा असतो व वेगळेपणानं अनुभवतो. पण ब्रह्म/आत्मा/ईश्वर याचा अनुभव घ्यायचा असेल तर या गोष्टी दृश्य नसल्याने, ज्ञानेंद्रियानी,म्हणजे शब्द,स्पर्श, रूप,रस,गंध यांच्या जाणीवेच्या आधारे त्या ज्ञात होऊं शकत नाहीत,कारण, अदृश्य वस्तूंचे ज्ञान हे अलौकिक असल्याने अतींद्रिय असते त्यामुळं दृष्टा व दृश्य एकरूप झाले तरच हा अनुभव येऊं शकतो.
यासाठीं दोन मार्ग आहेत. पहिला भक्तिमार्ग. यामधे “मी” पणानें जाणणारा/पाहणारा द्रष्टा आणि “ तूं ” पणानें असणारें दृश्य या जोडीमधील द्रष्टा--
        “ जें जें भेटे भूत । तें तें मानिजे भगवंत ।
        हा भक्तियोगु निश्चित । जाण माझा ”।। ज्ञा.१०/११८ या दृढ विश्वासानें दृश्यांत विलीन करणे. हा झाला भक्तिमार्ग. तर जें जें काहीं आपल्याला अनुभवाला येते तें तें तो नाही, ‘नेति, नेति’ असा निश्चय करीत व्यतिरेकाने सर्व दृश्य विलीन/निरास करून केवळ द्रष्टा उरवणं/बाकी ठेवणें हा झाला ज्ञानमार्ग.
बहुतेक ज्ञानीपुरूष व्यतिरेकानें येणाऱ्या आत्मानुभवांतच तृप्ति मानून राहातात. पण श्री स्वामी हे, व्यतिरेकानंतर,    “ सर्वं खल्विदं ब्रह्म ”, असा अन्वयाचा, सर्व नामरूपासह एक सच्चिदानंद परमात्माच आहे, असा व्यापक अनुभव घेणाऱ्या, व त्यांतून मिळणाऱ्या अवीट आनंदाचे मुक्त हस्ते दान करणाऱ्या दुर्मिळ संतांपैकी एक आहेत.                       “लोकविलक्षण । करोनि वर्तन । 
   न ह्वावें आपण ।अलौकिक ।।”
तर आत्मज्ञानानं कृतार्थ झालेल्यानीं,
       “ डोळस तो जैसा । पुढें चाले नीट । 
          दाखवीत वाट । आंधळ्यासी ।।
           तैसा निजधर्म । स्वयें आचरोन । 
             नेणत्यांलागोन । दाखवावा ।। ”
ह्या माऊलीच्या सांगण्याप्रमाणें नुसतेंच ‘आत्मकल्याण’ नाही तर त्याबरोबरच ‘जगत्कल्याण’ हे श्री स्वामींचे ध्येय होते,ब्रीदवाक्य होतं. व यासाठींच त्यांनीं ‘भक्तिमार्गा’ चा अवलंब केला.
एकदा पुण्याहून पावसला जातांना, मी माझे मामा वै. भाऊराव  देसाई यांना ज्ञानेश्वरीवरील एका अभ्यासपूर्ण, सुप्रसिद्ध ग्रंथाविषयी  ( ग्रंथ व ग्रंथकर्ता यांचा उल्लेख हेतुपुरस्सर टाळला आहे ) विचारले की तो कधी श्री स्वामींच्या वाचनांत आला का ? तेंव्हा ते म्हणाले कीं, त्यांतील बराच भाग  श्री स्वामींनीं वाचून घेतला होता. त्यावर बोलतांना श्रीस्वामी म्हणाले होतें की,
 “ संतांचे काम परमार्थ हा "सोपा" करून सांगणे हे असते, क्लिष्ट नव्हे ” .
खरं पाहतां ही काळाचीही गरज होती. जसें संस्कृतभाषेंतील या आत्मज्ञानाला, आत्मविद्येला, माऊलींनी देशी लेणं चढविलं आणि मराठी भाषिक सर्व थरांतील आबाल वृद्धांसाठीं ब्रम्हविद्येचा सुकाळ केला. तद्वतच, शेकडों वर्षांचा कालावधि मधे लोटल्यानें दुर्बोध वाटणारी भाषा, सोपी व सरळ करून तेंच तत्वज्ञान प्रचलित मराठीत मांडणे ही कालानुसार / कालानुरूप भासणारी निकड होती व श्री स्वामींनीं ती पूर्ण केली. कोणतीही गोष्ट सोपी करून सांगणे हे अत्यंत अवघड काम. त्यातकरून तत्वज्ञाना सारखा विषय असेल तर अधिकच मुष्किल. पण सद्गुरंवरील अपार श्रद्धेमुळे त्यांचे कृपाशिर्वाद, अभिजात काव्यगुण व परतत्व स्पर्श यामुळे हे आव्हान श्री स्वामींनीं लीलया पूर्ण केलं.
श्रीस्वामींच्या सर्व साहित्यांतून प्रकट होणाऱ्या त्यांच्या तत्वज्ञानाचं हे मर्म आहे, वर्म आहे, ईंगित आहे, उघड गुपित आहे. कोठेही काही गूढ, क्लिष्ट, अवघड नाही. त्यांनी सांगितलेलं सर्व साधन, नवीन पिढ्यांना, सध्या परवलीचा शब्द बनलेल्या (User friendly ) साधक सुलभ आहे. साक्षात्काराचं स्तोम नाही, संतत्वाचा बडेजाव नाही, शिष्यांचा लवाजमा नाही, गाड्या नाही, राहणं, करणं, जेवणं-खाणं, तप- साधना सारं सारं पारदर्शक.
श्रीस्वामींचे सर्व वाड्मय हे त्यांच्या या दृष्टिकोनाचा प्रत्यय शब्दागणिक देते. ते समजायला अत्यंत सुलभ व सोपे आहे.
उदाहरणादाखल “ अमृतधारेतील “ पुढील दोन साक्या पहा-
  “ सुहास्य वदन प्रसन्न दर्शन निर्मल अंतःकरण । 
मित मधु भाषण शुद्ध मन तथा सदैव सत्याचरण ।। ९६ ।।     एवं षड्-विध सज्जन लक्षण अंगीं बाणतां पूर्ण । 
   होतो वश परमेश वाहतो जगदंबेची आण ” ।। ९७ ।।
यांतील पहिल्या साकींत अगदी सोप्या शब्दांत स्वामींनीं सज्जन माणसाची सहा लक्षणं सांगितली आहेत व लगेच पुढच्याच साकींत जगदंबेची आण / शपथ घेऊन लिहिले आहे कीं ही सर्व ज्यानें पूर्णपणें अंगीं बाणली, त्याला परमेश्वर खचितच वश / प्रसन्न होतो.
पुढील दोन साक्यांमधेही मानवी जीवन धन्य कसे करता येईल याचा सहज साधा उपाय अतिशय सोप्या शब्दांत सांगताना स्वामी म्हणतात-
   “ मी माझें भ्रांतीचें ओझें उतर खालती आधीं । 
 तरिच तत्वतां क्षणांत हातां येते सहज समाधी ।।११०।।
सहज समाधी संतत साधी न लगे साधन अन्य । 
 सुटुनि आधि व्याधि उपाधी होतें जीवन धन्य”।। १११ ।।
वर-प्रार्थनेतदेखील याचाच पुनरूच्चार व थोडा खुलासा करत ते सांगतात-
     “ मी- माझें मावळो सर्व तूं तुझें उगवो अतां । 
      मीतूंपण जगन्नाथा,होवो एकची तत्वतां ”।।
जिथें “ मी ”आला, तिथे माझे येणारच. ते मावळले तरच तूं व तुझे उगवणार. स्वामी तर म्हणतात हा वेगळेपणा नकोच, जसा मी-पणा नको तसा त्याच्या सापेक्ष असणारा तू-पणाही नको तर हे सर्व एकरूपच होऊंदे.
श्री स्वामींचें साहित्य जसे समजायला अत्यंत सुलभ व सोपे आहे, तसेंच निश्चयात्मतकही आहे.
कारण हे सहज शब्द एका साक्षात्कारी संताचे,  एका तत्वज्ञ सत्कविवराचे स्वानुभवाचे बोल आहेत.
काव्याबद्ल विश्व विख्यात आंग्ल कवी WilliamWordsworth याचे Lyrical Ballads च्या प्रसिद्ध प्रस्तावनेत लिहिलेले “ काव्य म्हणजे उत्स्फूर्त भावनांचा उद्रेक ”,“ Poetry is the SPONTANEOUS  OVERFLOW  OF POWERFUL FEELINGs” हे वाक्य बव्हंशीं प्रमाणभूत मानले जाते.
पण श्री स्वामींच्या मनांत केवळ काव्यरचना नव्हती. तर त्यांचा मनोरथ होता, कीं आपल्या ईश्वर दत्त अभिनव जीवनामध्ये, सत्कविवर होऊन, स्वानुभवान्त:स्फूर्त, नवरसानीं परिपूर्ण,असें सत्यकाव्य निर्माण करण्याचा, स्वानुभव-सुधा शिंपडून, वसुधा (विश्व) नंदनवन बनविण्याचा.
इथें ध्यानांत ठेवलं पाहिजे, कीं सत्कविवर होणे हा, श्री स्वामींचा मनोरथ आहे, मनोदय (Aim), (Resolve) आहे, महत्वाकांक्षा (Ambition) नव्हे. आणि जगदंबेचा सेवक बनून, दास बनून, विश्व- बांधवांसहित सहित सर्वदा भक्ति-सुधा- रस सेवन करणे ही त्यांची मनीषा आहे.
आतां सत्कविवर कोणाला म्हणतां येईल याचे श्री स्वामींचे निकष / मापदंड काय आहेत हे त्यांच्याच शब्दांत पाहुया. ते लिहितात-
   “ बाजारीं ह्या जो तो करितो व्यवहाराचा धंदा । 
   क्रीडे काव्य-व्यवहारीं परि लाखांतुनि एखादा ”।। ८३ ।।
जगाच्या या बाजारांत जो तो काहींना ना काहीं धंदा व्यवहार करत असतो. मात्र काव्याशी क्रीडा करत तोच धंदा व्यवहार असं समजणारा / मानणारा लाखांतुन एखादाच असतो. हे श्री स्वामींचे शब्द “ काव्य शास्त्र विनोदेन कालो गच्छति धीमताम् ”या प्रसिद्ध सुभाषिताची आठवण करून देतात.
पुढच्याच साकीत ते सत्कविवर कोण याचा खुलासा करतात.
“ तयांत विरळा सत्कवि निपजे अनुभवि जो निज- कविता। सत्कवींतही क्वचित संभवे अनुभवुनी आचरिता ” ।। ८४।।
या जगांत खरा यशस्वी कवी कोण व कृतार्थ कविता कोणाची याबद्दल ते लगेचच लिहितात-
      “ अडूब सांगड जयें बांधिली काव्य-व्यवहाराची ।  
खरा यशस्वी तो चि ह्या जगीं कृतार्थ कविता त्याची।। ८५
या साकींतील सांगड हा शब्द खास कोकणांतील आहे. कोकणांत पोहायला शिकवितांना दोन असोले (न सोललेले) नारळ, एका मजबूत नारळाच्या सुंभाला एकमेकांपासून थोडे दूर बांधतात.यालाच सांगड म्हणतात. अशी सांगड नवशिक्या पोहणाऱ्याच्या कमरेला बांधतात जेणेकरून तो बुडत नाही. श्री स्वामींनीं फार मार्मिकतेनें या शब्दाचा इथे उपयोग केला आहे. काव्य आणि व्यवहाराचा ज्याने समतोल राखला आहे. जो यापैकीं कोणत्याही एका गोष्टीमधें वाहावला नाही, एवंच काय, तर ज्याच्या काव्य आणि व्यवहारात पारदर्शिता आहे, प्रामाणिकपणा आहे, असा माऊलीं-समर्थां-तुकोबां सारख्याची कविता कालजयी, कालातीत ठरते. हाच निकष श्री स्वामींच्या काव्यासही तसाच लागू पडतो.
स्वामी त्यांचे मित्र पटवर्धन मास्तर यांना २०-१-१९२९ रोजीं लिहिलेल्या पत्रात लिहितात--
“ एकाच वेळीं दोन ठिकाणीं मन राहते हा माझा नेहेमींचा अनुभव आहे. मात्र त्यांत मौज ही कीं त्या दोहोंपैकीं सोहंकाराकडे जाणीव ही एक गोष्ट असावी लागते.”
“ तेंव्हा स्वरूपाची जाणीव ठेवून इतर गोष्टींकडे लक्ष पुरविणें हीच पायरी आपणांस तूर्त स्वच्छ आणि प्रज्वल केली पाहिजे.”
“ मनुष्य प्रारब्धाधीन असला तरी सर्वस्वी पराधीन नसतो. प्राणिमात्राला स्वत:च्या प्रयत्नांनीच परमेश्वराचे पद प्राप्त करून घ्यावयाचे असते; व ‘प्रयत्नांतीं परमेश्वर ’ हा सिद्धांतही सर्वमान्य आहे.”
हे पत्र स्वामींनी त्यांच्या आजारपणाच्या सुमारे ५वर्षे ६ महिने आधी लिहिलें आहे. आणि यावरून सहजच लक्षांत येतें कीं आजारपण हे केवळ निमित्तमात्र होते.
“ काल भविष्यत् स्वाधीन करूं वर्तमान-करणीनें ।
‘ प्रयत्न करितां परमेश्वरता प्राप्त ’ अशी सद्वचनें ” ।। ८१ ।।
स्वामींच्या बाबतींत या केवळ काव्य-पंक्ति नह्वत्या तर तें आहे त्यांच्या परमार्थाचे प्रवासवर्णन - “ प्रयत्नांति परमेश्वर ”,या प्रयोगाची प्रयत्नसिद्ध पाऊलवाट.
मन द्विधा असलं तरी त्यांतील एक जाणीव "सोsहं-हंकार" जाणीव हा अखंड अनुभव बोलका झाला व सहजच शब्द उमटले-
  “ संतत संगे सोsहं जिवलग सांगे मज गुज गोष्टी
चिर-सुखद असा सखा न दुसरा जरी धुंडिली सृष्टी ।। १५२।।
श्री स्वामींनीं त्यांच्या सारस्वतांत सोsहं ला एका नव्या सोsहं- हंसोपनिषदाच्या उंचीवर नेऊन ठेवलं आहे, ज्याचा स्वतंत्र विचार व अभ्यास होण्याची नितांत गरज आहे.



ranadesuresh@gmail.com
                                                           माधव रानडे.
                                                        ९१९८२३३५६९५८