“ सोऽहं-हंसोपनिषद ”

अर्थात

श्री स्वामी स्वरूपानंद (पांवस) यांच्या साहित्यांतील

( चाकोरीबाहेरचे ) मराठीतील पहिले उपनिषद

( क्रमश:- ५)

“तुझा जयजयकार । गुरुदेवा नित्य । करिसी तूं सत्य । सुखोदय

मी च ब्रह्म ऐसा । सोऽहंभाव जीवा । भोगविसी देवा । श्रीगुरो तूं अभंग ज्ञानेश्वरी 14/1-2 

श्री स्वामींचे वरील शब्द माऊलींच्या ज्ञाने.च्या ओवीचे अभंगरूप आहे हे खरे. पण स्वामींचे सर्व स्वतंत्र साहित्य नीट वाचले की लक्षांत येते कीं ते ‘सोऽहं’ भावाने ओतप्रोत आहे.शब्द वेगळे असले तरी त्या शब्दाशब्दातून ‘सोऽहं’ भाव ओसंडून वाहतो. त्यांच्या अभंगांतील पुढील कडवी पहा-

“स्वामी म्हणे झालों । मी चि चराचर ।

नांदतो साचार । एकला चि”

“ देह  नव्हे ऐसा केलो गुरु-रायें ।  

देखिली म्यां सोये स्वरुपाची ॥

आतां आत्म-रुप झालें त्रि-भुवन ।
हारपलें भान दिक्कालाचें॥

                                     संजीवनीगाथा. -१८६/४,२५९/१-३

आतां अभंग ज्ञाने. तील सुरूवातीला दिलेला व पुढील अभंग पहा.

“शुद्ध आत्मज्ञान । होतां चि जो सर्व । देखतसे विश्व ।स्व-रुपीं च

तया असो पार्था । रुप आणि नाम । सदेह तो ब्रह्म । मानूं आम्हीं

श्रीस्वामींचे वैशिष्टय म्हणजे अहंकाराचा लोप कसा करायचा हे फार सोप्या शब्दात त्यांच्या अभंगांतून व पत्रांतून समजावतात.

सोsहं साधने मधे जसजशी प्रगती होते तस तशी साधना अजपा चं रूप घेते.“विनावैखरी होत अंतरीं सोsहंशब्दोच्चार" असा प्रत्यय येऊ लागतो आणि हळूहळू अहंकाराचा आपसुकच लोप होतो.

त्यासाठीं देह म्हणजेच मी अशी ठाम समजूत असणाऱ्यांना त्यातून बाहेर पडायचा सहजसुलभ सोऽहं साधनेचा मार्ग ते दाखवतात. उदा. पुढील पंक्ति पहा-

  तुझे देह भिन्न माझे देह भिन्न । ऐसा हा अभिमान कासयासी ।

  चार हि देहांचा करोनि निरास । उन्मनीपदास गांठीं बापा ।

   “ देहीं उदासीन असो माझें मन । राहो सावधान अंतर्यामीं ।

 स्वामी म्हणे माझा जावो अहंकार । होवो साक्षात्कार स्वरुपाचा

    स्वामी म्हणे गेला देह-अहंकार । झाला साक्षात्कार स्वरुपाचा

म्हणतां ‘माझा’ देह । मी तों नव्हे देह । आहे निःसंदेह आत्मरुप

स्वामी म्हणे सोडीं सोडीं देहाहंता । सुखें भोगी सत्ता सोऽहं-रुप ॥

                         संजीवनीगाथा.107/133/219/242

गंमत म्हणजे याकरितां प्रपंच सोडा किंवा संन्यास घ्या असं ते अजिबात  सांगत नाहीत. किंबहुना प्रपंचात राहूनच त्यांत न गुंततां, त्याची आसक्ती न बाळगतां असं होऊ शकेल असा विश्वास ते उत्पन्न करतात. उदा.-

“ प्रपंचीं असावें उदास वर्तन । आवरावें मन विवेकानें ॥

“ सुखें वैराग्याचा करावा अभ्यास । प्रपंचाचा त्रास मानूं नये ।”

                                 

वाचणाऱ्याला सहाजिकच प्रश्न पडेल की प्रपंचांत राहून उदास वर्तन, वैराग्याचा अभ्यास व तोही सुखानं. हे सगळं न पटणारं व हा केवळ शाब्दिक खेळ वाटतो. म्हणून स्वामी लगेचच वैराग्याची खूण सांगतात -

  “असो घरदार । कुटुंब संसार । नये त्याचा भार । वाटों देवों ॥

स्वामी म्हणे देहीं । न जावें गुंतून । ही चि असे खूण ।वैराग्याची

                                         संजीवनीगाथा-203

अभंगाच्या ओळी स्वामींचा उपदेश मनांत रुजावा या हेतूनं पाठी पुढे दिल्या आहेत. कारण इतरत्रही ते हाच मुद्दा मनावर ठसवतात. उदा.-

  “ अंतरीं संतत करीं सोऽहं ध्यान । न जाई गुंतून संसारांत ॥

   धन सुत दारा असूं दे पसारा । नको देऊं थारा आसक्तीतें ॥

   स्वामी म्हणे राहें देहीं उदासीन । पाहें रात्रं-दिन आत्म-रुप॥”                                     संजीवनीगाथा-150

या सर्व गोष्टी केवळ तार्किक, शाब्दिक नाहीत.तूं याचं प्रत्यक्ष प्रमाण पहा हे दाखवण्यासाठी श्री स्वामींनी मला १७ डिसें २०१७ रोजीं परत एकदा पेणला पाठवलं.

या आधीं १८ जून १९७९ ला पाठवलं होतं. त्या माझ्या पेण व स्वामी अमलानंद यांच्या भेटीचा उद्देश,“योगी कथामृत”या परमहंस योगानंद यांच्या लोकप्रिय पुस्तकात ज्या “क्रियायोग” चा उल्लेख येतो ती क्रिया व “सोऽहं” एकच आहे हे माझ्या नजरेला आणणे हा होता. मी, “जेथे जातो तेथे” या माझ्या पुस्तकांत,हा खुलासा केला आहे.

याआधीही अनेक वेळां मी माझ्या बोलण्यांतून व क्वचित् लेखनांतून सांगितलं आहे की परमात्म्याला आपल्या बरोबर संवाद साधायचा असेल तर त्याचं माध्यम शब्दां-ऐवजी घटनांचं असतं. आपल्याला त्या समजल्या पाहिजेत, त्यांत डोकावतां आलं पाहिजे. पुस्तकासारख्या वाचतां आल्या पाहिजेत.चैतन्यरूप श्री स्वामीं बरोबरचा माझा संवाद हा अशा प्रकारचा असतो. त्या दिवशी पेणला उपस्थित स्वामी भक्तांनाही निरुपण सेवेत संगा-अभंग २०३ उलगडून सांगताना हेच परत सांगितलं.

प्रपंचात राहूनही त्यांत न गुंततां, त्याची आसक्ती न बाळगतां अध्यात्मांत किती प्रगती करता येते, याचा वस्तुपाठ म्हणजे वैकुं. मामांचा म्हणजेच, स्वामी अमलानंद यांचा प्रपंच व परमार्थ. ३९ वर्षे सरकारी नौकरी तीन मुलगे, दोन मुली, सर्वात लहान १९४७ सालची. असं भरलं घर. १९४८ नंतरच्या मामांच्या रोज-निशा त्यांच्या पारमार्थिक वाटचालीची माहिती देतात. मामांनां, विठ्ठलराव जोशी यांचे मार्फत सप्टें.५२ मध्ये स्वामी स्वरुपानंद यांची मंत्रदीक्षा मिळाली तरी स्वामींची प्रत्यक्ष भेट १९६० मधे १९५९ साली झालेल्या एका दृष्टांतानंतर झाली.मधल्या काळांत त्यांनी सोऽहं साधना केली. सोऽहं भावाचा प्रत्यय यावा असं होतं ते स्वप्न.  

           

              ऐसा आनंदाचा कंद । श्री स्वामी स्वरूपानंद ॥

                स्वामी सगुण निर्गुण । सर्वांघटीं राहे जाण  ॥

            जाण बाळा मुख्य खूण । सोऽहं भावें ब्रह्म पूर्ण ॥

           ऐसा स्वामी बोध करी । बाळ त्यासी नमस्कारी ॥

या १४/९/५९ च्या स्वप्न-दृष्टांताचं कारण होतं मामांची सात वर्षांची  “सोऽहं भाव” पूर्ण सोऽहं साधना.मामांना जी आज्ञा मिळाली ती अशी-

         “ ॐ विचित्र स्वप्न देखिलें । मच्छिंद्र नाथ बोलले ।

                  चौरंगीनाथ पाहिले।नाथ अमल संबोधिले  ॥

              स्वामी भेटी अज्ञापिली ।नाथपंथी खूण दिली ॥

          सिद्ध स्वामी रुपें आला । नाही केला हो गल्बला ॥

         सुखें ज्याचें त्याला देती । सर्वां कल्याण इच्छिती ॥”

नाथ सिद्धांच्या आज्ञेप्रमाणे, व स्वामींच्या अनुज्ञेने मामांनीं, पांवसला जाऊन, १७ जाने. १९६० ला त्यांचे,आपल्या सद्गुरूचें प्रत्यक्ष दर्शन घेतले

या भेटींत, स्वामींनीं मामांकडून, ज्ञाने.तील पुढील ओव्या वाचून घेतल्या

        “ हे शब्देविण संवादिजे । इंद्रियां नेणतां भोगिजे ।

           बोलाआदि झोंबिजे । प्रमेयासी ॥१/५८॥ज्ञानि/१०२॥

           जें अपेक्षिजे विरक्तीं ।सदा अनुभविजे संतीं ।

           सोऽहंभावें पारंगतीं ।रमिजे जेथ ॥१/५३॥ज्ञानि/१०३॥

आधीच्या लेखांत लिहिल्याप्रमाणे ज्ञानेश्वर माऊली गीता तत्वज्ञानातील “सोऽहं” भावाचा एक नवीन दृष्टीकोन देते, व हा उल्लेख प्रास्ताविकांच्या ओव्यांत येतो. श्रीस्वामींच्या नित्यपाठ संकलनांतील, ओव्यांचा बदलेला क्रम व ओव्या वाचून झाल्यावर स्वामी मामांना म्हणाले ते ध्यानात घ्यावे-  

“याचा अनुभव शब्दांनी येणारा नाही. मन, बुद्धी ह्यांच्या पलीकडील असे जे मोक्षसुख ते ‘सोऽहं’ भावानेच प्राप्त होणार. ‘सोऽहं स: अहम्, स: अहम्’ तो मी च आहे,तो मी च आहे, अशी दृढ श्रद्धा ठेवून देहबुद्धी च्या कचाट्यातून सुटून आत्मबुद्धी झाली की मगच त्याचा अनुभव येणार.”

श्री स्वामींच्या या शब्दांवर अंमल करीत, एकलव्यासारखी भक्ती करत असलेल्या मामांना, स्वामींनी २०/०९/१९७० च्या पत्रात, व १२/०९/१९७१ रोजी दिलेल्या “अमृतधारा” या प्रसादभेट म्हणून दिलेल्या पुस्तकावर, “अमलानंद”असे संबोधित करत वीसाव्या शतकांतील नाथसंप्रदायाच्या या वारसदारानं मामांना मिळालेल्या नाथपंथी खूणेचं शिक्कामोर्तब केलं मामांचे तीनही चिरंजीव स्वर्गवासी झाले. पण त्यांची नातवंड व मुली हा वारसा ज्या भक्तिभावानं पुढे नेत आहेत ते पाहून मामांच्या‘सोऽहं’ भावा’ ची बीजं किती खोलवर आहेत याचा प्रत्यय १७ डिंसे. ला आला.

       “ मायिक नश्वर विषयसुखास्तव माजविले बडिवारें ।

        आत्म-देव अव्हेरुनि आम्ही देहाचे देव्हारे ॥अ.धा.८८॥”  

श्रीस्वामींचे वरील शब्द, व त्यांच्या साहित्यांतून प्रकट होणारे त्यांचे निज जीवन तत्वज्ञान, (“देहबुद्धी च्या कचाट्यातून सुटून आत्मबुद्धी झाली की मगच त्याचा {सोऽहं भावाचा} अनुभव येणार”) एका नवीन शाश्त्रीय समीकरणाची मांडणी करत आहे असं वारंवार मनांत येतं.

मी = ME = यांतील M = Matter = देह = देहबुद्धी,  E = Energy = उर्जा = आत्मतत्व = आत्मरूप = आत्मबुद्धी

Therefore (Matter+Energy) ME-(Minus) M = E = Energy =आत्मबुद्धी
सोऽहं-हंसावतार सद्गुरू श्री स्वामी स्वरुपानंद यांचे चरणीं शतशत प्रणाम.

ranadesuresh@gmail.com                                                             Madhav Ranade

Annexure Section

                         “सोऽहं-हंसोपनिषद ”

                                 अर्थात  

श्री स्वामी स्वरूपानंद (पांवस) यांच्या साहित्यांतील

  ( चाकोरीबाहेरचे ) मराठीतील पहिले उपनिषद

                            ( क्रमश:- ४ )

श्रीमद्भगवद्गीता हें उपनिषदांचें सार आहे, म्हणून तो अध्यात्मशास्रांतील श्रेष्ठ ग्रंथ मानला जातो. पण गीतेच्या ७०० श्लोकांवर ९०३३ ओव्यांच्या  “ज्ञानेश्वरी” प्रबंध टीकेचा पटल अवाढव्यआहे. त्यामधे गीतेत आहे ते सर्व आहेच पण माऊली त्याच्याही पुढे जाऊन गीता तत्वज्ञानाचा, एक नवीन दृष्टीकोन देते, ज्यांत चिद्विलास, पंथराज,“सोऽहं” भाव आहेत. “सोऽहंभावा” चा उल्लेखही,पहिल्या अध्यायात प्रास्ताविकांच्या ओव्यांत ते करतात. तो अभंगरूपांत सांगताना श्री स्वामी लिहितात-    

“ज्ञानाग्निच्या योगें । कढवितां विवेकें ।

 पावे परिपाकें । साजूकता ॥

इच्छिती विरक्त । भोगिती जें संत । 

ज्ञाते रमती जेथ । सोऽहंभावें॥”

ज्ञानेश्वर माऊलींच्या, आणि स्वामींच्या चरित्र व साहित्याकडे पाहिलं, कीं असं नि:शंकपणें म्हणावसं वाटतं कीं, त्यांच्याही मतें “सोऽहंभाव” हा गीतेच्या तत्वज्ञानाचा निष्कर्ष आहे ही गोष्ट गीतेत वेगवेगळ्या शब्दात वर्णन केली आहे. या दृष्टीनें गीता व ज्ञानेश्वरीचा दुसऱा अध्याय विशेष महत्वाचा मानतात. स्वामी लिहितात -

  “ श्री ज्ञानेश्वरी ग्रंथ मिळवावा ।           द्वितीयाध्याय अवलोकावा ।

   मननें भाव ध्यानीं घ्यावा । 

अमोल ठेवा साधावा ॥स्व.प.मं.४२/८॥”

   “ भावार्थ गीता सार सूत्रण । 

  द्वितीयाध्याय महत्त्वपूर्ण ।

    नित्य करावें श्रवण मनन । 

     परम समाधान पावाल ॥

        हे स्वप्रचीतीचे बोल । 

    कल्पांन्तींहि न होती फोल ।         आत्मानुभवें शाश्वताचा अमोल ।

  ठेवा लाधेल तुम्हांसी ॥४१/२-३॥

श्री स्वामींच्या वरील लिखाणाच्या पार्श्वभूमिची माहिती साधक आणि सांप्रदायिकांच्या दृष्टीनें अत्यंत बोधप्रद आणि मोलाची.१९३४ पासूनच्या त्यांच्या आयुष्यातील, अखंड “ सोऽहं भाव ” व अनाहत नादनिनादित या कालांत, २२/१०/ ते २५/१२/१९३४ मध्ये त्यांनीं चिंतन-मननासाठीं ज्ञाने.अ २ मधील ओव्यांची १५ वेळां नोंद केलेली आहे. त्यांतही २९३/३००/३०२ ची नोंद अधिक आढळते.त्यांच्या२३/१०/३४ नोंदीतही

 “सोऽहंभाव”दिसतो-

        “देह ठेवुनी बाजूला जणु साक्षीभूत रहावे ।

       क्षणक्षणा साक्षित्वे अंतर संशोधूनि पहावे   अलिप्त आत्मा निर्विकार नि:संग निरंतर नित्य

 निराकार निर्गुण अविनाशी अभेद शाश्वत सत्य

  आणि रहावे असे स्वभावे अखंड अनुसंधान   ।

अनुपमेय आनंद, जाहले क्षणात आत्मज्ञान   ।”

          

तोंडानें जरी आपण, “तूं चि कर्ता, आणि करविता, शरण तुला भगवंता”, असे म्हणालो, तरीही, सर्वसामान्यपणे आपले विचार, मी कर्ता, मी ज्ञाता, मी भोक्ता असे स्व-केंद्रीत असतात. ‘मी आणि माझे’ ची ही चौकट, दुःखांचे मूळ कारण आहे. म्हणूनच स्वामी बजावतात-

   “ मी-माझें भ्रांतीचें ओझें उतर खालतीं आधीं ।

 तरिच तत्वतां क्षणांत हाता येते सहजसमाधि  

सहज-समाधि संतत साधीं न लगे साधन अन्य 

सुटुनि आधि-व्याधि-उपाधि होतें जीवन धन्य॥”

असा उपदेश त्यांच्या भक्तांनां करतात. तसेंच स्वामी, “ज्ञानेश्वरी” चें भक्तिभावानं श्रवण मनन करा सांगतात ज्यायोगें-

 

     “ जिवा शिवाची होतां भेटी । 

    मावळोनि ज्ञाता-ज्ञेयादि त्रिपुटी ।

        प्रकटे ‘सोऽहंभाव’- प्रतीती । 

           उरे शेवटीं ज्ञप्तिमात्र ॥”

स्वत: स्वामी, सदा सर्वदा “सोऽहं” भावांत, अथवा, व्यावहारिक कारणांमुळे द्वैतांत असतांनां, “सोऽहं” भजनांत तन्मय / तल्लीन असत. 

“सोऽहं” भावांत जरी भाव शब्द आला तरी प्रत्यक्षात ती भावातीत अवस्था आहे. व्यवहारामध्ये अथवा साहित्यात भाव शब्द आपण अनेक अर्थांनी वापरत असतो. जसं बालभाव, भोळाभाव, भक्तिभाव,स्वभाव इ. 

पण “सोऽहं” भावाचा विचार करतांनां, देहभाव, आत्मभाव, ब्रह्मभाव किंवा अहंभाव, कोहंभाव, सोऽहं भाव अशा क्रमा क्रमाने चढत्या वाढत्या अवस्थांबद्दल, स्वामींच्या साहिेत्य-विचारांचं बोट धरून समजून घेऊ. 

यच्चयावत मनुष्यमात्राच्या ठिकाणी, देहभावाशी तद्रूप, नाम व रूपाचा अभिमान बाळगणारा अहंभाव स्वभावत:च असतो. फक्त प्रसंगानुरूप त्याचं रूप सतत बदलत असतं. 

तो पितृभाव, पुत्रभाव, मित्रभाव, शत्रुभाव, पतिभाव,पत्नीभाव, शिष्यभाव अशा विविध रूपानं प्रकट होत असतो, त्यामुळे, अहं-ममत्वा च्या भ्रांतींत गुंतुन स्वरूपाचा विसर पडतो. स्वामी अभंग ज्ञानेश्वरीत लिहितात-

   “ तैसे भूतजात । सर्व हे माझेच । 

       अवयव साच । धनंजया॥

   परी मायायोगें । जीवदशे आले । 

    पाहे कैसे झाले । विषयांध ॥

    अहं-ममत्वाच्या । भ्रांतींत गुंतोन । 

       गेले विसरोन । मजलागीं ॥

     म्हणोनि माझेच । मज नोळखिती । 

       माझे चि न होती । मद्रूप ते ॥”

खरं तर सर्वांच्या हृदयामध्ये स्वरूपाचं शुद्ध स्फुरण अहर्निश होत असतं-

   “ ‘अमुका मी’ ऐसें । बुद्धीचें स्फुरण । 

          होय रात्रंदिन । सर्वांतरी ॥

   तें तों पार्था जाण । पाहतां तत्वतां । 

      स्वरूप सर्वथा । माझें चि गा ॥”

पण त्या खऱ्या मी ची ओळख व्हायची कशी ? स्वामी सांगतात-

    “ ‘मी मी’ म्हणसी परी जाणसी 

         काय खरा ‘मी’ कोण ।

असे ‘काय’ मी ‘मन’ ‘बुद्धी’  वा ‘प्राण’ ? 

            पहा निरखोन ॥

      प्राण बुद्धी मन काया माझीं 

          परि मी त्यांचा नाहीं ।

  तींहि नव्हती माझीं कैसें लीला- कौतुक पाहीं ॥

   गूढ न काही येथ सर्वथा उघड अर्थ वाक्याचा ।

जाण चराचरिं भरुनि राहिलों मीच एकला साचा 

वरील साक्या वाचल्यावर लक्षांत येतं, की देहो अहं ला कोहं चा ध्यास लागला, व खरा मी कोण हे निरखून पाहिलं, म्हणजे समजतं कीं, काया, मन, बुद्धी, व प्राण हे माझेच असले तरीही खरा ‘मी’ त्यांचा नाही.

सद्गुरूंकडून मिळालेल्या खुणेप्रमाणें ‘सच्चिदानंद परमात्मा हेंच माझं मूळरूप आहे’ असा  निदिध्यासपूर्वक अभ्यास, आणि ‘मी’ रुपाने अनुभवाला येणारी जाणीव ही शुद्ध सच्चिदानंदरुप परमात्म्यांत विलीन करण्याची भावना म्हणजे ‘सोऽहं’ भाव. भावार्थ गीतेतील पुढे दिलेल्या साक्या स्वामींचेच मूर्तिमंत चित्रणच वाटते.

    “ सोऽहंभावें रत स्वरुपीं जगद्भान विसरून ।

 तुज उपासिती परमात्म्यातें दुजा भाव सांडून   सोऽहं-भाव-प्रचीत येतां सहज संयमी झाला

आत्म-रूप जगिं एक संचलें हा दृढ निश्चयकेला 

व यासाठी पाहिजे संतसंग व सद्गुरू कृपा. अ.ज्ञाने. स्वामी लिहितात-

     “ परी घडोनियां । संतांची संगति । 

       रिघोनियां मति । योग-ज्ञानीं ॥

     सद्गुरू-चरण । उपासितां जाण । 

         वैराग्य बाणोन । अंतरांत ॥

     ह्या चि सत्कर्माच्या । योगें हारपोन । 

          अशेष अज्ञान । धनंजया ॥

      जयांची अहंता । आत्मस्वरूपांत । 

        राहिली निवांत । स्थिरावोनि ॥”

संत एकनाथ महाराज सद्गुरू कृपेचा आपला अनुभव सांगतानां म्हणतात-

“जेणें मस्तकीं ठेवितां हात।अहंभावा होय घात ।       सोऽहं-भाव होय प्राप्त । 

      दावी अप्राप्त अद्वयानंद ॥”

सोऽहं-भाव कसा अनुभवावयाचा ? देहधर्म चालू असतांनां त्यापासून अलिप्त राहून, अभ्यासाने परमात्म्याशी एकरूप होऊन स्वरूपाचा अवीट आनंद भोगतां येईल का ? या सर्व प्रश्नांना स्वामी अमलानंद यांचे एकच उत्तर असे, कीं पांवसला जा, तिथे रहा, व त्यांचे सद्गुरु स्वामी स्वरूपानंद यांन पहा. ते सद्गुरूंवर श्रद्धा ठेवतात व मलाही तोच बोध करतात -          

         

        “ सोऽहं ” भाव कैसा आहे । 

          स्वामीपाशीं राहे, पाहे ॥

   रात्रं दिन एकरूप । भोगी आनंद स्वरूप ॥

          अभ्यासानें प्राप्त होये । 

           स्वामी म्हणे धरा सोये ॥

        स्थूल, सूक्ष्म त्यागा मनीं । 

           गुणातीत पूर्ण ध्यानीं ॥

                 देह धर्म चालो सुखें ।

          “सोऽहं” भावें न ती दु:खें ॥

  गुरूनिष्ठें स्वामी वर्ते । बोधी तैसाचि बाळातें ॥

 सर्वां घटीं तो राहिला।स्वामी तोचि पूर्ण झाला ॥

  ऐसा स्वामी पावश्यासीं । बाळ वंदी चरणासी ॥

            अमलगाथा भावदर्शन अ.क्र.७०

स्वामी अमलानंद, त्यांच्या सद्गुरूंहून, वयानं थोडे मोठे असूनही स्वत:ला,स्वरूपानंद यांचं बाळ म्हणूनच संबोधित असत. सद्गुरूंना पूर्ण शरण जाण्यानेंच त्यांच्याशी आंतरिक संवाद साधू शकतो व मगच वृत्ती अखंड तदाकार होते. विस्तारभयास्तव, अ.क्र.७१ मधील दोनच कडवी देतो- 

 “ ब्रह्ममूर्ति मी देखिली । तेंचि अंतरीं ठसली ॥

   पराशांतिचें स्वरूप । भोगी स्वानंद अमूप ॥

‘सोऽहं’ भावच प्रत्यक्ष।बाळा दिली त्याची साक्ष 

नको अटापीट काहीं । ऐशी स्थिती भोगी तूहीं ॥

आज श्री स्वामी देहाने आपल्यामधे नसले तरी, चैतन्यरूपाने व 'कहनी' च्या रुपात ते आपल्या तच आहेत.नाथसंप्रदायात आध्यात्मिक दृष्ट्या

सिद्धयोग्याच्या शब्दांना (कहनी) ला फार महत्व असतं. स्वामी सांगतात-

      “सहज चाले सोऽहं भजन।

       धारणा ध्यान सुखें होय ॥

           मनाचें मनपण जावें । 

      चित्त चैतन्यीं समरस व्हावें ॥

         तदाकारें विश्व आघवें । 

         वाटे मजसवें ध्यान करी  ॥

         मन-पवनाचा धरोनि हात । 

            प्रवेश करितां गगनांत ॥

            आकळे आत्मा सर्वगत । 

           येई प्रचीत आपणातें ॥

       सोऽहं  म्हणजे आत्मा तो मी । 

          शुद्ध बुद्ध नित्य स्वामी ॥

    अलिप्त; न गवसे रुप नामीं ।

      बाणला रोमरोमीं भाव ऐसा ॥

            गगन लंघोनियां जावें । 

          अखंड आत्मरुपीं रहावें   ॥

            विश्व आघवें विसरावें । 

           स्वयें चि व्हावें विश्वरूप ॥

        ऐसा नाथपंथींचा संकेत । 

         दाविती सद्गुरू कृपावंत  ॥

         मस्तकीं ठेवोनि वरद-हस्त । 

            अभय देती मजलागीं ॥”

आज १५ डिंसे. २०१७ तारखेप्रमाणें श्री स्वामींचा ११५ वा जन्मोत्सव. या पावन पर्वावर त्यांच्या चैतन्यरूपाला शत शत वंदन करुन त्यांची ही शब्दसुमनं त्यांनांच अर्पण.

 ranadesuresh@gmail.com                                                                 माधव रानडे    

                    “सोऽहं-हंसोपनिषद ”
                            अर्थात  

श्रीस्वामी स्वरूपानंद (पांवस) यांच्या साहित्यांतील( चाकोरीबाहेरचे ) मराठीतील

पहिले उपनिषद

                      ( क्रमश:-३)

दृश्य विश्व, परमात्मा आणि व्यक्ति यांचा किंवा, व्यष्टि-समष्टि यांत परस्पर संबंध काय याबाबतीत उत्तरकालीन वेदांन्त विचारांत वेगवेगळ्या संकल्पना उदयाला आल्या.

श्री ज्ञानदेवांनी मात्र,व्यष्टि-समष्टि मध्ये नित्य ऐक्यस्थिति आहे व विश्वाचें आदितत्व प्रणव असून त्याचा वाचक ॐ आहे,असा श्रुतीशी संवादी दृष्टीकोन स्वीकारला. सर्व श्वासधारक प्राणी “त्या मूळ तत्वाच्या”  व्यष्टिसंकल्पानें मूळ समष्टि तत्वाशी एकरूप असल्याचा, व संपूर्ण विश्व त्याचाच आविष्कार असल्याचा सिद्धान्त,‘ चिद्विलासवाद ’, त्यांनी त्यांच्या सर्व साहित्यांतून स्पष्टपणे मांडला. जसें- “ माझेया विस्तारलेंपणा नांवें । हें जगचि नोहे आघवें ।--- तैसा मज एकाचा विस्तारू । तें हें जग ।। ज्ञाने९/६४-६५“ प्रकाशु तो प्रकाशकी । यांसी न वंचे घेई चुकी । म्हणोनि जग । असिकी वस्तुप्रभा ” ।। “ विभाति यस्य भासा । सर्वमिदम् हा ऐसा । श्रुति काय वायसा । ढेकर देती ”।। अमृता. ७/२८९-९० ।।“----। प्रकाशें तें संवित्ति । जगदाकारें ” ।।“--। तयापरि जगपरवडी । संवित्ति जाण “---। तेंवि विश्वस्फूर्ति स्फुरे । स्फूर्तिचि हे ” ।। चांग.पा.१३-१४-१५, ज्ञानेश्वर माऊलींनी ‘पंथराज’ च्या विवरणांतून ‘ सोऽहं ’ साधनेचं अंतरंगही उलगडलं.

ईश्वरी संकल्पाने सुमारे ६५० वर्षांनंतर इतिहासाची पुनरावृति झाली. प्रति ज्ञानेश्वर, श्रीस्वामींनीं, माऊली प्रणीत चिद्विलास दृष्टी, त्यांच्या साहित्यांतून प्रचलित मराठीत सोप्या भाषेत पुनरुज्जीवित केली. बद्ध /अज्ञानी व्यक्तींची विश्वदृष्टि ही सहाजिकच, ज्ञानेंद्रियप्रामाण्य, इंद्रियगोचर असते. पण श्रीस्वामींसारख्या जीवन्मुक्ताचे बाबतीत, शाब्दिक ज्ञान वा अज्ञान व ज्ञानेंद्रिय प्रचीतीशी निगडीत विज्ञान, या सर्वच सीमा ओलांडल्या जातात. श्रीस्वामी लिहितात “ झुंज कशाचें कौतुक साचें हे जीवन्मुक्ताचें । तो विश्वाचे मूळ जाणुनि ब्रम्हानंदीं नाचे ” ।।“ चित् शक्तीचा गभीर सागर जगद्रूप हा फेन । मी स्वानुभवे सत्य नित्य या तत्वज्ञानीं जगेन ” ।।

विश्वाची समग्रता ही श्रीस्वामींची स्वानुभवाधिष्ठित प्रज्ञाप्रचीती आहे. तर जनीं जनार्दन, विश्वीं विश्वंभर हा साक्षात्कार आहे. “ गेलें मी-तूं-पण एकला अभिन्न।जनीं जनार्दन प्रकटला ।। स्वामी म्हणे मज ऐसा साक्षात्कार । जनीं जनार्दन प्रकटला ” ।। श्रीस्वामींचे पुढील उद्गार त्यांच्या  स्वसंवेद्य आत्मप्रचीतीची साक्ष देतात. “ स्वामी म्हणे झालो । मी चि चराचर।नांदतो साचार । एकलाचि ”।।  सत्यान्वेषणासाठीं लोक-सेवा व्रत-रत स्वामींचे बाबतींत, “सत्याचें दर्शन घडावे संपूर्ण।ध्येय हे लक्षून जीवनाचे ।। प्रेम-अहिंसेचें घवोनियां व्रत लोक-सेवा-रत राहे सदा” ।। आत्मकृपा झाली व कठ तसेंच मुण्डक उनिषदांतील “ नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन।यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम् ”।। या श्रुती उक्तीचा पुन:प्रत्यय आला. “ काय न झाली अजुनि माउली मत्कर्माची राख । दाविं पाउलें भक्तवत्सले, ब्रीद आपुलें राख ”।। असा प्रेमोत्कटतेचा टाहो फोडणाऱ्या, स्वामींच्या निरागस मोकळ्या मनाची निवड करून (वृणुते) आत्मा निजरूपानं प्रकटला (विवृणुते). खऱ्या ‘मी’ च्या शोधांतून स्वामींनां ‘स्वरूपाचा’ बोध झाला. कविहृदय स्वामींनीं त्यांचा अनुभव शब्दबद्ध  केला “ ‘मी मी’ म्हणसी परी जाणसी काय खरा ‘मी’ कोण । असें ‘ ‘काय’ मी ‘मन’ ‘बुद्धी’ वा ‘प्राण’ ? पहा निरखोन ।। निष्णात शिक्षकानं अवघड प्रमेय सोपे करून सांगावं, तसंच स्वामींनी समजावले“ प्राण बुद्धी मन काया माझी परि मी त्यांचा नाहीं । तींहि नव्हती माझीं कैसें लीला कौतुक पाहीं !”आणि यांत गूढ काहींच नाहीं “गूढ न काहीं येथ सर्वथा उघड अर्थ वाक्याचा । जाण चराचरिं भरुनि राहिलों मीच एकला साचा ” “सोऽहं” साधनेला पायाभूत, “ सर्वं खल्विदं ब्रह्म ”या महावाक्याचा असा सोपा अर्थ त्यांनी दिला.

वास्तवाच्या आकलनासाठीं, संदर्भाच्या चौकटी व गृहीतकांच्या पांगुळगाड्याचा त्याग करून, आत्म-बळावर अनंतात झेप घेण्याची आवश्यकता असते. श्रीस्वामींनी नेमके हेंच केलें “ ढोल फोडिला झूल-घुंगुरां दिलें झुगारुनि दूर । ‘ सोऽहं - भावें ’ उडी घेतली अनन्तांत चौखूर ”।। हा ढोल होता रूढींचा,परंपरागत प्रचलित कर्मकांडाचा, झूल होती वेदांताच्या थोतांडाची, घुंगरू होते विषयांचे, आणि “ मी-पणा ” च्या भ्रामक कल्पनांनीं फुगलेला देहरूपी नंदीबैल पुढे-मागे पाउलें टाकित, त्या तालावर मुंडके हलवत होता. देहाहंकाराशी निगडीत अशा सर्व भाव-भावनांची होळी करून, राख- रांगोळी करून, स्वामींनीं , ‘सोऽहं’ भावाने,  माउलीला अनन्यभावानें साद घातली. साधी ठेच लागली तरी आपल्या तोंडून ‘आई’ ग असा सहजोद्गार निघतो. स्वामींच्या बाबतींत तर त्यांचे प्राण पणाला लागले होते. जगन्मातेनही आपल्या लाडक्या भक्ताला निराश केलं नाही “ अनन्यभावें कड्यावरूनि जैं उडी घेतली खाली । भक्त-वत्सला माउली मला फुलासारखें झेली ”।। एव्हढंच नव्हे तर “ निढळावरती नीट लाउनी आत्म-स्मृतिची तीट । भक्ति- सुखाचा मुखी घालिते साखरघांस अवीट ”।। श्रीस्वामींनां त्यांच्या नवजीवनांत साक्षात् जगन्माउलीनेंच “आत्म-स्मृतिची” तीट लावल्याने त्यांच्या उक्तींना श्रुतीचा/उपनिषदाचा दर्जा प्राप्त झाला आहे.

श्रीस्वामींनीं ‘सोऽहं’ हा ध्वनि व सहज-ध्वनि असल्याचे, ठामपणें आणि वारंवार सांगितले आहे. जसे “अन्तरांतुनी सहज-ध्वनि तो निघतो  सोऽहं सोऽहम् । विनाश्रवण ऐकतां तोषतो माझा आत्माराम ” ।। किंवा “ नाभीपासूनि ब्रह्मरंध्रांत । सोऽहं ध्वनि असे खेळत ”।। “शब्दाविण ध्वनि करोनि श्रवण । ठेवीं अनुसंधान आत्म-रूपीं ”।। “ सोऽहं मंत्र गुज सांगितलें कानीं । शब्दाविण ध्वनि ऐकविला ”।। “कैसा शब्दाविण होतो ‘सोऽहं-ध्वनि’ । घेई विचारोनी संतांपासीं ”।। प्रणवाची शब्द आणि ध्वनी ही दोन रूपे आहेत. शब्दरूप प्रणव म्हणजे शब्दसृष्टी किंवा भाषा व्यवहार होय. पण, ‘सोऽहं’ ही शब्दसाधना नसून तो अंतर्यामी उठणारा अनाहत प्रणवध्वनी आहे.प्रणववाच्य परमात्मात्मतत्वाशी तद्रूपभाव ही ‘सोऽहं’ भाव उपासना आहे. त्या दिव्यनाद श्रवणांत चित्तलय होऊन निर्वृत्तिक उन्मनी स्थिती येते परमानंद प्राप्त होतो. या संदर्भांत श्रीस्वामींचे पुढील महत्त्वपूर्ण शब्द पहा- "प्राणाचा प्रणव मनाचें उन्मन । होतां समाधान स्वामी म्हणे ”। तसेच, “ होतां सोऽहं-भजनीं तन्मय । एकवटोनि ज्ञाता ज्ञेय । येई आत्मसुखाचा प्रत्यय । अतींद्रिय स्वभावें जें ।। नाद- श्रवण प्रकाश-दर्शन । तेथें श्रोता द्रष्टा कोण । तो आत्माचि मी हें ओळखून । तदनुसंधान राखावें ।। सदा स्व-रूपानुसंधान । हेचि भक्ति हेंचि ज्ञान । तेणें तुटोनि कर्म-बंधन । परम समाधान प्राप्त होय ।।

अल्पाक्षररमणीय, मितभाषी स्वामी, अधोरेखित या एका कडव्यांत सगळा परमार्थ सांगतात. भक्ति म्हणजे काय, ज्ञान म्हणजे काय, आणि कर्म-बंधनांतून मुक्ति मिळून परम समाधान कसं प्राप्त होईल.

सद्गुरू गणेशनाथांच्या आज्ञेनुसार, स्वामींनीं सदा सर्वकाळ ज्ञानेश्वरीचेच श्रवण, मनन, चिंतन केले.आणि फलस्वरूप माऊलींचे तत्वज्ञान सुगम सोपं केलं. श्रीज्ञानेश्वरी गौरवांत श्रीस्वामी लिहितात की श्रीज्ञानेश्वरी अमृतगंगा आहे. त्यांत भक्तिभावानं अवगाहन केल्यामुळे चमत्कार होतो- “जिवा-शिवाची होता भेटी । मावळोनि ज्ञाता-ज्ञेयादि त्रिपुटी ।प्रकटे सोऽहं भाव प्रतीती।उरे शेवटीं ज्ञप्तिमात्र”

भक्तवत्सल श्रीस्वामींनीं, हाच अनुभव तुम्हा आम्हाला देण्यासाठी “ अभंग-ज्ञानेश्वरी ” च्या रूपानं नाव उभारली, “भावार्थ-गीता” सारखा निष्णात नावाडी दिला. व सोबत “संजीवनी-गाथा”, “स्वरूप-पत्र-मंजुषा” सारखे मार्गदर्शक सवंगडी.

श्रीस्वामींनीं त्यांच्या साहित्यांतून, ‘ सोऽहं ’ साधनेबद्दलचा बागुलबोवा दूर करून ती सर्वसामान्यांच्या आवाक्यांत / आटोक्यात असल्याचे प्रतिपादन करून, प्रस्थापित कल्पनांचे बंड मोडीत एक प्रकारे सीमोल्लंघन केलं आहे.

आज विजयादशमीच्या पावन पर्वावर श्रीसद्गुरूंना वंदन करून, ही लेखन सेवा त्यांचे  चरणीं अर्पण करतो.

९८२३३५६९५८                         माधव रानडे.

ranadesuresh@gmail.com

                            “सोऽहं-हंसोपनिषद ”
                                अर्थात
     श्री स्वामी स्वरूपानंद (पांवस) यांच्या साहित्यांतील

        ( चाकोरीबाहेरचे ) मराठीतील पहिले उपनिषद

                           ( क्रमश:- २)

हा लेख लिहायला घेताच मला आठवली कवी केशवसुत ह्यांची प्रसिध्द “ तुतारी ” ही कविता ज्यामध्ये ते म्हणतात-
“ एक तुतारी द्या मज आणुनि । फुंकिन मी जी स्वप्राणाने
भेदुनि टाकिन सगळी गगनें । दीर्ध जिच्या त्या किंकाळीने”

कारण श्रीस्वामींच्या साहित्याच्या, तत्वज्ञानाच्या रूपानं मला खुणावत असणाऱ्या या तुतारीत प्रचंड ताकद आहे.

“ सोsहं-हंसोपनिषद ” चं संकलन, संशोधन, संस्करण व अखेर जेव्हां संपादन होईल तेंव्हा ते विश्व-विख्यात होईल. आजच्या संगणक युगांत गति हा परवलीचा शब्द आहे. एखादी संकल्पना नवीन पिढीला भावली तर माहितीचे महाजाल अल्पावधीत ती वाऱ्यासारखी पसरविण्यास सक्षम आहे. श्रीस्वामींच्या साहित्यांतील निवडक संदर्भ जाणीवेच्या नव-विज्ञानाची दालने उघडतील व आधुनिक पदार्थविज्ञानातील पूंजसिद्धांताशी त्यांच्या नात्याचा शोध घेतील.

माझा तुटपुंजा वैयक्तिक अनुभव व तोकडी अभिव्यक्ती याची पूर्ण जाणीव असतांनाही मी असं धाडसी विधान करतोय याचं कारण माझ्या दुबळ्या पंखांना स्वामी योगेश्वरानंद या उच्चशिक्षित नाथसिद्ध योगी, यांच्या आश्वासनाचं बळ मिळालंय. त्यांना योगेश्वर श्रीकृष्णाचा साक्षात्कार झालेला आहे. त्यांनी इंग्रजी व मराठीमध्ये अनेक ग्रंथ लिहिले आहेत. “योगदा ज्ञानेश्वरी” “ एका नाथसिद्ध योग्याचे आत्मवृत्त ” हे त्यातील प्रमुख. त्यांनी “ज्ञानेश्वरी नित्यपाठ ” चं ईंग्रजीत Versification / transliteration केलं आहे.  ते Academia.edu च्या https:/www.academia.edu/2481731/Nityapatha_Dnyaneshwari या link वर आहे

मी त्यांना “ सोsहं-हंसोपनिषद ” च्या, संस्करण, संशोधनासाठी विनंती केल्यावर त्यांनी कळवलं. Quote-

“ I will do what my limited abilities permit.
Between us, and for a few others, I am revealing to you the secret of 'Soham' अनुभूती, as I understand in the context of my exposure to the Swami, and his mystic compositions:
"अन्तरातुनी सहज ध्वनि तो निघतो सोsहं सोsहम । विनाश्रवण ऐकता तोषतो माझा आत्माराम ।। विनावैखरी होत अंतरीं सोsहं शब्दोच्चार । सहज-भजन-अभ्यसन जंव नसे अद्वैती व्यापार ||अमृतधारा/१४८-१४९।।अद्वय भक्ति येतां हातीं सरली यातायाती । बुडतां अमृतीं मरण तरी का संभवेल कल्पान्ती ।।अ.धारा/१५७।।"-
This "Soham" is what is known to the Yogis and mystics as अनाहत नाद. नाभिपासून ब्रह्मरंध्रात उमटणारा हा नाद आहे. लक्षणा आहे- नाभिवर: 'नाभि' म्हणजे 'कंदस्थान'- कुंडलिनी पिंड-निर्मिति केल्यावर विश्राम करते, सुप्तावस्थेत असते, अंशात्मक जागृत राहून देहकार्य चालवते, ते स्थान. हे मूलाधाराखाली असते. नाभि व मूलाधार यांच्याशी संबंधित असते. सुषुम्नेचे खालील द्वार तेथे असते. जागृत कुंडलिनी सुषुम्नेच्या या द्वारातून प्रवेशून पुढे मार्गस्थ होते. तिची अंतिम गति (पिंडसंबंधित) ब्रह्मरंध्रस्थित 'शिव' ही आहे. त्यापुढे ती 'पिंड' ओलांडून विश्वकुंडलिनीत सामावून जाते.
जेव्हा तिचे ब्रह्मरंध्र ते 'नाभिदेश' (कंद) असे आवागमन होत असते, तेव्हा तिला तांत्रिक संज्ञा 'कुलकुंडलिनी' अशी आहे. ती कोणत्याही चक्रावर केव्हाही जाऊ शकते. पण सिद्ध सहसा तिला आज्ञाचक्रावरील प्रांतात ठेवतात आणि जसे कार्य असेल तसे त्याखालील चक्रात उतरवून ते कार्य सिद्ध करून परत आज्ञाचक्रावर जातात. अर्थात यातही केवळ तिचा अंशमात्र खाली उतरतो, पूर्ण नाही. म्हणूनच म्हणतात की सिद्ध पुरूष एकाच वेळी परब्रह्म आणि व्यावहारिक दशा दोन्हीही उपभोगतात.
स्वामींचे वाङ्मय खरेच कळून घ्यायचे असेल तर ते सिद्धांकडूनच समजेल. कारण त्यातील गूढगर्भ अन् मिती नसलेल्या आशयाचे ज्ञान केवळ तेच धारण करतात.
'सोहम' मंत्र जेव्हा दीक्षितास मिळतो तेव्हा कुंडलिनी जागृतीसाठी आवश्यक ती पार्श्वभूमी निर्मिण्यासाठी लागणारी चालना सद्गुरू देतात. साधकाच्या पिंडवॆशिष्ट्यानुसार योग्य काल येताच, automatically कुंडलिनी अंशतः जागृत होते आणि पुढील क्रियांना सुरुवात होते.
अत्यंत प्रगत साधकास पूर्ण कुंडलिनीजागृतीच्या अवस्था अनुभवास येतात. कुंडलिनी जागृति ही 'धर्ममेघ समाधि' ची सुरूवात आहे.
यातच खरी 'सोहम् ध्यानावस्था' आहे. ती परिपक्व होत जाते आणि कुंडलिनी पुढील चक्राक्रमण करत ब्रह्मरंध्री जाऊन शिवात सामरस्य प्राप्त करते. असा हा स्वामींच्या 'सोहम्'साधनेचा खरा भाग आहे.
तो स्वामींनी सगळ्या दीक्षितांना सांगितला किंवा अध्याहृत ठेवला, ते ज्याचे तोच साधक जाणे.
'सोहम्' वाग्जप करत असतांना शास्त्रानुसार पिंडशुद्धी होऊन जेव्हा एक कोटी (लाक्षणिक अर्थाने; म्हणजे अतिशय मोठी संख्या) तेव्हा 'अजपाजप' सिद्ध होतो. तो जसा प्रगत होत जातो आणि पूर्णावस्थेत जाऊन त्याच्याही जेव्हा कोट्यवधी आवृत्ति होतात, तेव्हा 'अनाहत नाद' ऎकू येऊ लागतो. तो जेव्हा सर्व  प्रकारचा (शंख, भेरी, ढोल समुद्रगर्जना इ.इ. सहस्रावधी प्रकारांचा) साधक अनुभवतो, ती अनाहताची पुढील अवस्था आहे.
जेव्हा तो 'अखंड'  (जागृतीकाळात) अनुभवायला येऊ लागतो, तेव्हा त्याची परिणत अवस्था  असते. त्याच्याही सूक्ष्म नाद आणि घोर नाद अशा अवस्था आहेत. योगी (यात भक्तादी इतर सर्व 'मार्गी' पण आलेत) या नादांना 'सगुण' आणि 'निर्गुण' जशी अवस्था असते वेळोवेळी तसे 'सूक्ष्म' ते 'घोर' अशा नादांचा अनुभव घेतो. नाद आणि प्रकाश या परमात्म्याच्या (परब्रह्म, ब्रह्म, परमशिव इ.) अनुभूति आहेत; त्यांच्यातच परमसाक्षात्कार आहे.
तूर्त येवढेच पुरे. आवश्यक त्या स्वामिभक्तांना कळवण्यास, आपल्या swami.mhane वर टाकण्यास; आनंदाने परवानगी देत आहे. ”  Unquote-

श्रीस्वामी स्वरूपानंद एक अलौकिक राजयोगी होते. त्यांची  अनुभवसंपन्न वाणी, त्यांच्या संपूर्ण साहित्यांत नवीन पिढीला प्रिय आचार सुलभ, साधन-सुलभ व गेय रूपांत प्रकट झाली आहे. श्रीस्वामींचं हेच खास वैषिट्य आहे. जड जंजाळ शब्द नाहीत,साधनेचं अवडंबर नाहीं.

श्री स्वामींच्या अध्यात्मप्रवण पिंडाचं संगोपन संस्कारक्षम गोडबोल्यांच्या धार्मिक कुळांत झालं.त्यांच्यांतील उपजत अध्यात्मपर प्रवृत्तीनां खतपाणी, त्यांच्या मुंबईतील शालेय जीवनांत मिळालं. मात्र त्यांच्या अध्यात्मिक जीवनाच्या वाटचालीला, मार्गदर्शन व योग्य दिशा, नाथसंप्रदायांतील सद्गुरू गणेशनाथ (बाबा महाराज वैद्य) यांच्या १९२३ मधें झालेल्या कृपानुग्रहानंतर मिळाली. स्वामी लिहितात-

“ पुण्य-पत्तनीं श्री सद्गुरूंनीं पथ-दर्शी होऊन । ‘ॐ तत्वं सोऽहं स:’ श्रुतिची दाखविली मज खूण ”।अ.धा.१३४।।

अनुग्रहानंतरच्या स्वामींच्या प्रश्नाला उत्तर देतांना बाबा महाराज म्हणाले- “ आतां तुला जो थोडा वेळ अनुभव आला त्याचें दृढीकरण सोऽहं भावाचा सतत अभ्यास केल्यानें होईल व देहबुद्धीचें निराकरण होऊन तुला पूर्ण स्थितीचा अनुभव येईल. सोऽहं ध्यासानें देहबुद्धीचा निरास करून साक्षित्वानें राहा व यथोचित कर्में कर.” महाराजांच्या या उपदेशानें स्वामींचें समाधान झालें. सोऽहं चा ध्यास लागला व चित्त अखंड अनुसंधानांत रमूं लागलें.स्वामींच्या “असे सहज परि सोऽहंभावें करी सतत अभ्यास । हीच साधना जोंवरी न तो झाला मोह निरास ”।।अ.धा.१२५।।

या साकीत सद्गुरूंचे वरील शब्द प्रतिबिंबित झालेले दिसतात. सं.गाथेच्या मंगलाचरणात गुरूपरंपरा सांगून स्वामी लिहितात “योग-सार ऐसें परंपराप्राप्त । सद्गुरू गणनाथ देई मज”।

ते सांगतात “अनुभविली सद्विद्या ही गुरू-परंपरा सांगितली ।शतकानुशतक प्रत्यक्ष जशी पुढती चालत आली ”।अ.धा.१३६।। विद्यारूप वस्तूच गुरूमूर्ती या माऊलींच्या अमृतानुभवातील व इतरत्र प्रकट सिद्धांताचाच पुरस्कार करीत मंगलाचरणाच्या दुसऱ्या कडव्यांत, मत्स्येंद्रनाथांना “ शिव-शक्ति-बीज ”

आदिनाथांनांकडून प्राप्त झाल्याचा सूचक उल्लेख करतात. नाथसंप्रदायांत “सद्गुरू” अथवा  “ गुरू ” या शब्दाला, या पदवीला अनन्यसाधारण महत्व आहे. “ शिव-शक्ति ” च्या सामरस्याकडे लक्ष वेधणारे हे शब्द, माऊलींच्या तत्वज्ञानाशी स्वामींच्या तादात्म्याचे निर्देशक आहेत.“ नसानसांतुनि तें संताचें नाचे अस्सल रक्त ” या ओळी हाच भाव प्रकट करतात.“ शिव-शक्ति ” यांच्या एकत्रीकरणांतून जे तत्व सक्रीय झालें तो आकार म्हणजे “गुरू” स्वामींच्या “गुरू तोचि देव” या अभंगाचा शेवटचा चरण हीच गोष्ट मनावर बिंबवतो. “स्वामी म्हणे वंदीं सद्गुरू -पाउले । भलें आकारलें पर-ब्रह्म ”।।

“सद्गुरू” व “ सोऽहं ”संबंधींच्या अनेक अर्थपूर्ण संदर्भांनी स्वामींचं साहित्य ओतप्रोत भरलेले आहे. ते आपण क्रमा -क्रमानें पाहाणार आहोत. उदा. “तों चि अवचित भेटला समर्थ । स्वामी गणनाथ कृपार्णव ।। सोऽहं मंत्र गुज सांगितलें कानीं । शब्दाविण ध्वनि ऐकविला।‘तत्वमसि’  महा-वाक्य विवरून । ॐ काराची खूण दाखविली ” ।।“ सद्गुरू गणेश । उपनामें वैद्य । तेणें स्वसंवेद्य ।आत्मरूप ।। दाखवोनि स्वामी । स्वरूपानंदास । कैवल्यपदास । पोंचविलें ।।"

या दृष्टीनें पाहिल्यावर मनांत येते, कीं “सोऽहं” साधना, “सोऽहं” भाव,“सोऽहं” बोध व शेवटी “सोऽहं” सिद्धी इ.सर्व छटा आणि आचार सुलभ माहिती, “अमृतधारा”,संजीवनी गाथा ” व “ भावार्थ गीता ” या स्वामींच्या ग्रंथांमधून आपल्याला मिळते. म्हणून हे तीनही ग्रंथ त्यांच्या “सोऽहं-हंसोपनिषद” दर्शनाची प्रस्थानत्रयी मानायला हरकत नाही माझ्यासारख्या आळशी शिष्याला समजावें या हेतूनें श्रीस्वामी काहीनां काही निमित्ताने शिकवत असतात.

आज श्री स्वामींच्या महासमाधीला ४३ वर्षे झाली. सगुणांत असतांना, सोऽहं संगीतात नित्य रममाण असणाऱ्या श्रीस्वामींच्या पवित्र स्मृतींनां त्रिवार वंदन.

ranadesuresh@mail.com             माधव रानडे

09823356958